Dược Liệu

Đại phúc bì

Pericarpium Arecae catechi

Đại phúc bì (Pericarpium Arecae catechi): nguồn gốc, tính vị, công năng và lưu ý an toàn

Cập nhật lần cuốiKhoảng 5 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtdưới 1 phút

Đại phúc bì là vỏ quả cau đã bỏ lớp vỏ ngoài, phơi hay sấy khô, của cây Cau, họ Cau; Dược điển Việt Nam V ghi vị cay, tính hơi ấm, quy vào các kinh Tỳ, Vị, Đại trường, Tiểu trường.[1]

Đại phúc bì – Dược liệu
Đại phúc bì

Bài viết giúp nhận biết đúng vị thuốc, hiểu cách Y học cổ truyền mô tả công năng và biết giới hạn về an toàn. Không dùng bài tra cứu này để tự bốc thuốc, tự kê liều hay thay đổi thuốc đang điều trị.

Nguồn tra cứu: Tính vị, quy kinh, công năng, chủ trị, liều dùng và kiêng kỵ trong bài lấy theo Dược điển Việt Nam V (Bộ Y tế, 2017), chuyên luận “Cau (Vỏ quả) – Đại phúc bì, Pericarpium Arecae catechi”, tập 2, tr. 1099. Trong bài, chữ “Dược điển” đều chỉ Dược điển Việt Nam V.[1]

1. Định danh

Thông tin tra cứu nhanh

Nội dung tra cứu Điểm cần nhớ
Tên tiếng Việt Đại phúc bì (vỏ quả cau).[1]
Tên dược liệu Pericarpium Arecae catechi.[1]
Loài cho dược liệu Cây Cau (Areca catechu L.).[1]
Họ Cau (Arecaceae).[1]
Bộ phận dùng Vỏ quả đã bỏ vỏ ngoài (lớp vỏ quả xanh), phơi hay sấy khô.[1]
Tính, vị Vị cay (tân), tính hơi ấm (vi ôn).[1]
Quy kinh Tỳ, Vị, Đại trường, Tiểu trường.[1]
Chỉ tiêu chất lượng Dược liệu được kiểm nghiệm theo các chỉ tiêu trong chuyên luận (định tính, độ ẩm, tro, tạp chất, chất chiết hoặc định lượng…).[1]

2. Nhận biết và chế biến

Mô tả dược liệu

Đại phúc bì là vỏ quả cau chưa chín đã bỏ vỏ ngoài, cứng, lõm cong, dài 4–7 cm, rộng 2–3,5 cm, dày 0,2–0,5 cm. Đại phúc mao là vỏ quả cau chín, đập cho tơi ra thành khối sợi màu vàng nhạt hay nâu, thể nhẹ và xốp. Hơi có mùi, vị nhạt.[1]

Đây là kiến thức nhận biết ở mức tham khảo. Việc xác định dược liệu thật – giả cần kiểm nghiệm theo Dược điển, không dựa vào cảm quan khi mua.

Lưu ý dễ nhầm

Đại phúc bì và Binh lang

Cùng cây cau: binh lang là hạt cau (sát trùng, tiêu tích), đại phúc bì là vỏ quả (hành khí, lợi thủy). Hai chuyên luận khác nhau.

Chế biến và bào chế

Vào cuối đông đến mùa xuân năm sau, hái quả chưa chín, phơi khô sau khi luộc, bổ đôi, tước bỏ vỏ xanh, lấy cùi – thường gọi là đại phúc bì. Vào cuối xuân đến đầu thu, hái quả chín, phơi hoặc sấy sau khi luộc, bóc lấy cùi, đập cho xơ, phơi khô – thường gọi là đại phúc mao.[1] Khi bào chế, loại tạp chất, rửa sạch, cắt đoạn, làm khô.[1]

3. Tính vị, quy kinh và công năng

Tính vị và quy kinh

Dược điển ghi đại phúc bì vị cay, tính hơi ấm, vào các kinh Tỳ, Vị, Đại trường, Tiểu trường.[1]

Quy kinh:Kinh TỳKinh VịKinh Đại trườngKinh Tiểu trườngBấm tên kinh để xem đường đi và các huyệt của kinh đó trên mô hình Kinh Lạc 3D.

Công năng và chủ trị theo Dược điển Việt Nam V

Nội dung Theo Dược điển Việt Nam V
Công năng Hành khí, khoan trung, hành thủy tiêu thũng.[1]
Chủ trị Thấp trở, khí trệ, thượng vị trướng tức, đại tiện không thông; thủy thũng, cước khí phù thũng, tiểu tiện bất lợi.[1]

Đây là ngôn ngữ công năng của Y học cổ truyền, không phải tỷ lệ khỏi bệnh đo được trong thử nghiệm. Các triệu chứng nêu trên cần được thầy thuốc khám, xác định nguyên nhân trước khi dùng bất kỳ vị thuốc nào.

4. Liều dùng ghi trong Dược điển Việt Nam V

Dược điển ghi liều 5–10 g mỗi ngày, dạng thuốc sắc.[1]

Con số này là liều tham khảo dành cho người kê đơn. Liều thực tế, thời gian dùng và cách phối hợp do thầy thuốc quyết định theo từng người; bài viết không hướng dẫn tự sắc hay tự pha.

5. Kiêng kỵ, tương tác và an toàn

Kiêng kỵ theo Y học cổ truyền

Dược điển ghi bệnh hư không có thấp nhiệt không nên dùng.[1]

Vị thuốc có mặt trong các bài thuốc ở chuyên mục Phương tễ – xem mục “Có mặt trong các bài thuốc” ở cuối bài.

Phù, bụng trướng to, tiểu ít có thể do bệnh tim, gan, thận – cần đi khám. Vỏ quả cau là dược liệu, khác với việc nhai trầu cau (liên quan ung thư khoang miệng).

Khi nào cần chăm sóc y tế?

Mức chăm sóc Dấu hiệu Hành động
Cấp cứu ngay Khó thở, sưng môi lưỡi, nổi mẩn toàn thân; chảy máu không cầm; đau ngực, ngất. Gọi cấp cứu 115, mang theo thuốc đang dùng.
Đi khám sớm Triệu chứng bệnh không đỡ hoặc nặng lên; nôn, tiêu chảy kéo dài; vàng da, nước tiểu sẫm màu. Ngừng thuốc và đi khám.
Hỏi thầy thuốc trước Mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi; đang điều trị bệnh mạn tính hoặc dùng thuốc tây. Không tự dùng khi chưa được tư vấn.

Câu hỏi thường gặp

Đại phúc bì có trong bài thuốc nào?

Ví dụ Hoắc hương chính khí tán dùng Đại phúc bì để hành khí, hóa thấp.

Ai không nên dùng?

Dược điển ghi bệnh hư không có thấp nhiệt không nên dùng.[1]

Bảo quản

Để nơi khô.[1]

Kết luận

Đại phúc bì – Pericarpium Arecae catechi là vỏ quả cau, vị cay, tính hơi ấm, quy kinh Tỳ, Vị, Đại trường, Tiểu trường, được Dược điển ghi công năng hành khí, khoan trung, hành thủy tiêu thũng.[1]

Tài liệu tham khảo

  1. Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam V, tập 2. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2017 (ban hành theo Quyết định 5358/QĐ-BYT ngày 28/11/2017, hiệu lực từ 01/7/2018) – chuyên luận Cau (Vỏ quả) – Đại phúc bì, Pericarpium Arecae catechi, tr. 1099

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ