Dược Liệu

Nhục đậu khấu

Semen Myristicae

Nhục đậu khấu (Semen Myristicae): nguồn gốc, tính vị, công năng và lưu ý an toàn

Cập nhật lần cuốiKhoảng 6 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtkhoảng 1 phút

Nhục đậu khấu là hạt đã phơi khô của cây Nhục đậu khấu thuộc họ Nhục đậu khấu; Dược điển Việt Nam V ghi vị cay, tính ấm, quy vào các kinh Tỳ, Vị, Đại trường.[1]

Nhục đậu khấu – Dược liệu
Nhục đậu khấu

Bài viết giúp nhận biết đúng vị thuốc, hiểu cách Y học cổ truyền mô tả công năng và biết giới hạn về an toàn. Không dùng bài tra cứu này để tự bốc thuốc, tự kê liều hay thay đổi thuốc đang điều trị.

An toàn trước hết: Không dùng nhục đậu khấu lượng lớn. Nhục đậu khấu là gia vị và vị thuốc chỉ dùng lượng nhỏ theo liều Dược điển (3–6 g mỗi ngày, trong bài thuốc).[1] Không tự ăn, uống lượng lớn bột hạt; để xa tầm tay trẻ em. Người dùng quá nhiều có biểu hiện bất thường (lơ mơ, ảo giác, tim đập nhanh, nôn) cần đến cơ sở y tế ngay.
Nguồn tra cứu: Tính vị, quy kinh, công năng, chủ trị, liều dùng và kiêng kỵ trong bài lấy theo Dược điển Việt Nam V (Bộ Y tế, 2017), chuyên luận “Nhục đậu khấu (Hạt), Semen Myristicae”, tập 2, tr. 1283–1284. Trong bài, chữ “Dược điển” đều chỉ Dược điển Việt Nam V.[1] Phần nguồn gốc, phân bố và thu hái ở Việt Nam có tham khảo thêm sách “Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam” của GS. Đỗ Tất Lợi.[2]

1. Định danh

Thông tin tra cứu nhanh

Nội dung tra cứu Điểm cần nhớ
Tên tiếng Việt Nhục đậu khấu.[1]
Tên dược liệu Semen Myristicae.[1]
Loài cho dược liệu Nhục đậu khấu (Myristica fragrans Houtt.).[1]
Họ Nhục đậu khấu (Myristicaceae).[1]
Bộ phận dùng Hạt đã phơi khô.[1]
Tính, vị Vị cay (tân), tính ấm (ôn).[1]
Quy kinh Tỳ, Vị, Đại trường.[1]
Chỉ tiêu chất lượng Tinh dầu ít nhất 6,0%, tính theo dược liệu khô kiệt.[1]

2. Nhận biết và chế biến

Mô tả dược liệu

Hạt hình trứng hoặc bầu dục, dài 2–3 cm, đường kính 1,5–2,5 cm; mặt ngoài nâu tro hoặc vàng xám, có khi phủ phấn trắng, có rãnh dọc và nếp nhăn hình mạng lưới; mùi thơm mạnh, vị cay.[1]

Đây là kiến thức nhận biết ở mức tham khảo. Việc xác định dược liệu thật – giả cần kiểm nghiệm theo Dược điển, không dựa vào cảm quan khi mua.

Chế biến và bào chế

Thu hái vào mùa hè và thu, hái quả nở, bóc vỏ, tách riêng thịt quả và hạt; hạt phơi hoặc sấy khô, đập lấy nhân.[1] Dạng nhục đậu khấu lùi: bọc 3–4 lớp bột mì rồi sao với cát nóng đến khi lớp bột xém, bỏ lớp bột.[1]

Ghi chép trong sách của GS. Đỗ Tất Lợi

Sách ghi cây nhục đậu khấu được trồng ở miền Nam Việt Nam và Campuchia; cây còn mọc ở Indonesia, Malaysia và đã được di thực vào miền nam Trung Quốc.[2]

3. Tính vị, quy kinh và công năng

Tính vị và quy kinh

Dược điển ghi nhục đậu khấu vị cay, tính ấm, vào các kinh Tỳ, Vị, Đại trường.[1]

Quy kinh:Kinh TỳKinh VịKinh Đại trườngBấm tên kinh để xem đường đi và các huyệt của kinh đó trên mô hình Kinh Lạc 3D.

Công năng và chủ trị theo Dược điển Việt Nam V

Nội dung Theo Dược điển Việt Nam V
Công năng Ôn trung, hành khí, sáp trường, chỉ tả.[1]
Chủ trị Cửu lỵ (ỉa chảy lâu ngày) do tỳ vị hư hàn; đau trướng bụng, đau thượng vị; biếng ăn, nôn mửa.[1]

Đây là ngôn ngữ công năng của Y học cổ truyền, không phải tỷ lệ khỏi bệnh đo được trong thử nghiệm. Các triệu chứng nêu trên cần được thầy thuốc khám, xác định nguyên nhân trước khi dùng bất kỳ vị thuốc nào.

4. Liều dùng ghi trong Dược điển Việt Nam V

Dược điển ghi liều 3–6 g mỗi ngày, thường phối hợp với các vị thuốc khác.[1]

Con số này là liều tham khảo dành cho người kê đơn. Liều thực tế, thời gian dùng và cách phối hợp do thầy thuốc quyết định theo từng người; bài viết không hướng dẫn tự sắc hay tự pha.

5. Kiêng kỵ, tương tác và an toàn

Kiêng kỵ theo Y học cổ truyền

Dược điển ghi người nhiệt tả, nhiệt lỵ không dùng.[1]

Gia vị trong bữa ăn và vị thuốc

Nhiều vị trong nhóm này là gia vị quen thuộc. Lượng nhỏ dùng nêm nếm món ăn khác với liều dùng làm thuốc ghi trong Dược điển; không tự tăng lượng gia vị để “chữa bệnh”. Nhóm thuốc ôn lý tính nóng, không hợp với người đang sốt, nóng trong, táo bón, trĩ chảy máu, người âm hư.

Đau bụng, nôn, tiêu chảy: khi nào cần khám

Đau bụng dữ dội, bụng cứng, nôn ra máu, đi ngoài ra máu hoặc phân đen, tiêu chảy kèm dấu mất nước (khát nhiều, tiểu ít, lơ mơ), nhất là ở trẻ nhỏ và người già, cần đến cơ sở y tế ngay. Đau thượng vị, ợ chua kéo dài nên nội soi tìm nguyên nhân.

Khi nào cần chăm sóc y tế?

Mức chăm sóc Dấu hiệu Hành động
Cấp cứu ngay Khó thở, sưng môi lưỡi, nổi mẩn toàn thân; chảy máu không cầm; đau ngực, ngất. Gọi cấp cứu 115, mang theo thuốc đang dùng.
Đi khám sớm Triệu chứng bệnh không đỡ hoặc nặng lên; nôn, tiêu chảy kéo dài; vàng da, nước tiểu sẫm màu. Ngừng thuốc và đi khám.
Hỏi thầy thuốc trước Mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi; đang điều trị bệnh mạn tính hoặc dùng thuốc tây. Không tự dùng khi chưa được tư vấn.

Câu hỏi thường gặp

Nhục đậu khấu khác bạch đậu khấu thế nào?

Khác cây hoàn toàn: nhục đậu khấu là hạt cây Myristica; bạch đậu khấu là quả cây Amomum họ Gừng.[1]

Nhục đậu khấu có trồng ở Việt Nam?

Sách của GS. Đỗ Tất Lợi ghi cây được trồng ở miền Nam Việt Nam và Campuchia, ngoài ra mọc ở Indonesia, Malaysia.[2]

Bảo quản

Để nơi khô, mát, tránh mọt.[1]

Kết luận

Nhục đậu khấu – Semen Myristicae là vị thuốc vị cay, tính ấm, quy kinh Tỳ, Vị, Đại trường, được Dược điển ghi công năng ôn trung, hành khí, sáp trường, chỉ tả.[1] Chỉ dùng lượng nhỏ theo liều, không tự dùng lượng lớn.

Tài liệu tham khảo

  1. Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam V, tập 2. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2017 (ban hành theo Quyết định 5358/QĐ-BYT ngày 28/11/2017, hiệu lực từ 01/7/2018) – chuyên luận Nhục đậu khấu (Hạt), Semen Myristicae, tr. 1283–1284
  2. Đỗ Tất Lợi. Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam (xuất bản lần thứ XII). Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2004 – mục “Nhục đậu khấu”, tr. 406

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ