Ôn tỳ thang: thành phần, công năng và phân tích
Ôn tỳ thang là ví dụ của phép “ôn hạ”: dùng thuốc nóng (Phụ tử, Can khương) cùng thuốc tả (Đại hoàng) để trục hàn tích, kèm Nhân sâm bổ khí.[1][2]

1. Thành phần
| Vị thuốc | Vai trò | Nguyên phương | Thang tham khảo | Ghi chú |
|---|---|---|---|---|
| Phụ tử (chế) có độc | Quân | — | 6–9 g | Sắc trước 30–60 phút |
| Đại hoàng | Quân | — | 9–15 g | Cho vào sau |
| Mang tiêu | Thần | — | 6–9 g | |
| Can khương | Thần | — | 6–9 g | |
| Đương quy | Tá | — | 6–9 g | |
| Nhân sâm | Tá | — | 6–9 g | |
| Chích cam thảo | Sứ | — | 3–6 g |
Nguồn bảng: [1]; phân vai: [1]
Phân vai và lượng theo [1]. American Dragon chép một bản năm vị (Đại hoàng, Nhân sâm, Chích cam thảo, Can khương, Phụ tử), không có Đương quy và Mang tiêu – sách Thiên kim chép nhiều bài cùng tên.[2] Lượng chỉ để người kê đơn tham khảo.
- QuânChủ trị chứng chínhPhụ tử (chế)6–9 gÔn dương tán hànĐại hoàng9–15 gTả hạ trục tích
- ThầnHỗ trợ vị quânMang tiêu6–9 gNhuyễn kiênCan khương6–9 gÔn trung
- TáPhụ tá, chế bớt tác dụng phụĐương quy6–9 gDưỡng huyết nhuận tràngNhân sâm6–9 gBổ khí
- SứDẫn thuốc, điều hòa các vịChích cam thảo3–6 gĐiều hòa
Lượng ghi trên thẻ là liều thang tham khảo. Sơ đồ dựng tự động từ bảng thành phần · Quân – thần – tá – sứ là gì?
2. Công năng và chủ trị
Công năng: Ôn bổ tỳ dương, công hạ hàn tích.[1][2]
Chủ trị: Tỳ dương hư, hàn tích ở ruột: táo bón không khát, đau quanh rốn thích ấm, chân tay lạnh; hoặc lỵ, tiêu chảy lâu ngày có nhầy máu; rêu trắng, mạch trầm huyền trì.[1][2] Xem Tỳ dương hư, Hàn tà.
3. Phân tích phương
Phụ tử có độc ôn dương và Đại hoàng tả hạ cùng làm quân – thuốc nóng lấn át tính lạnh của Đại hoàng, chỉ giữ tác dụng trục tích.[1] Mang tiêu giúp làm mềm, Can khương ôn trung – thần; Nhân sâm, Đương quy bổ khí huyết, tả mà không thương chính.[1][2] Khung bài là Tứ nghịch thang thêm Đại hoàng, Mang tiêu, Nhân sâm, Đương quy.[1]
4. Gia giảm và bài phát triển
Me & Qi nêu: bụng trướng đau thêm Hậu phác, Mộc hương; đau bụng do hàn nhiều thêm Nhục quế, Ngô thù du; lỵ lâu còn thấp nhiệt thêm Bạch đầu ông, Hoàng liên; khí huyết hư nhiều thêm Hoàng kỳ, Bạch truật.[1]
5. Lưu ý an toàn
Me & Qi ghi tránh khi táo bón hoặc tắc ruột do nhiệt, khi có thai, âm hư nội nhiệt, không có hàn tích thật; thận trọng khi khí huyết hư nặng, người già yếu; Đại hoàng có thể tương tác với digoxin, warfarin.[1] American Dragon ghi chống chỉ định khi táo bón do lý nhiệt tích trệ làm tổn tân dịch.[2]
Kết luận
Ôn tỳ thang ôn bổ tỳ dương, công hạ hàn tích – phép “ôn hạ”; có Phụ tử nên chỉ dùng theo đơn.[1][2][3]