Lý Luận

Tỳ dương hư

Chứng tạng phủ · 脾陽虛證

Tỳ dương hư: nguyên nhân, biểu hiện và nguyên tắc điều trị

Cập nhật lần cuốiKhoảng 5 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtdưới 1 phút

Tỳ dương hư là chứng dương khí của Tỳ suy, hàn sinh từ bên trong, vận hóa thất thường: ăn kém, bụng đầy, đau âm ỉ quanh rốn thích chườm ấm, thích xoa, phân lỏng, sợ lạnh, chân tay lạnh, lưỡi nhạt bệu.[1][2]

Tỳ dương hư – Chứng tạng phủ
Tỳ dương hư
Lưu ý khi đọc: Bài viết trình bày lý luận Y học cổ truyền để học tập và tra cứu. Các ví dụ về bệnh lý, huyệt và vị thuốc chỉ minh họa cách lý luận vận dụng, không phải hướng dẫn tự chẩn đoán, tự châm cứu hay tự dùng thuốc.
Lưu ý: Bài trình bày một chứng (hội chứng) của YHCT để học tập. Tên chứng không phải chẩn đoán bệnh; tên bài thuốc chỉ nêu để biết, website không ghi thành phần, liều lượng và không hướng dẫn tự dùng thuốc hay tự châm cứu.

1. Định nghĩa

Theo tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 (mục 6.3.1.3.3, «脾阳虚证»; tên khác: Tỳ dương khuy hư chứng, Tỳ hư hàn chứng): chứng do Tỳ dương hư suy, âm hàn sinh ra bên trong, vận hóa thất chức; lâm sàng có ăn ít, bụng trướng, đau quanh rốn, thích ấm, thích xoa, đại tiện lỏng loãng, sợ lạnh, chân tay lạnh, hoặc thân thể nặng nề, hoặc phù chân, tiểu ít, hoặc khí hư nhiều và loãng, chất lưỡi nhạt bệu, rêu trắng nhuận, mạch hư hoãn hoặc trầm trì vô lực.[1] Trong ICD-11 của WHO, chứng này tương ứng mục SF77 «Spleen yang deficiency pattern».[3]

2. Nguyên nhân và cơ chế

Thường phát triển từ Tỳ khí hư lâu ngày; hoặc ăn nhiều đồ sống lạnh, dùng nhiều thuốc đắng lạnh; hoặc Thận dương hư không ôn được Tỳ (Tỳ Thận dương hư, ICD-11 SF7M).[1][3][2] Dương hư thì không ấm được trung tiêu, thủy thấp không hóa nên phân lỏng, phù. Xem Âm dương thất điều, Hàn tà.

3. Biểu hiện

Nhóm Biểu hiện
Chủ chứng Ăn kém, bụng đầy, đau âm ỉ quanh rốn, thích chườm ấm, thích xoa ấn; phân lỏng, có khi lẫn thức ăn chưa tiêu
Dấu hiệu hàn Sợ lạnh, chân tay lạnh; người nặng nề, phù chân, tiểu ít; khí hư loãng nhiều
Lưỡi Nhạt bệu, rêu trắng nhuận hoặc trơn
Mạch Trầm trì vô lực hoặc hư hoãn

Nguồn: [1][2]

4. Phân biệt với các chứng dễ nhầm

Chứng Điểm khác
Tỳ khí hư Không có dấu hiệu hàn rõ
Hàn thấp khốn Tỳ Thực chứng (do hàn thấp từ ngoài, ăn uống), bệnh mới, rêu trắng dày nhớt; Tỳ dương hư là hư chứng, bệnh lâu
Vị hàn Đau ở thượng vị, nôn nước trong là chính

Nguồn: [2]

5. Nguyên tắc điều trị

Pháp trị: Ôn trung kiện Tỳ (ôn vận Tỳ dương).[2] Bài thuốc tiêu biểu được giáo trình nêu: Lý trung thang (Lý trung hoàn); hàn nặng: Phụ tử lý trung hoàn. Đây chỉ là tên để tham khảo; việc chọn, gia giảm và liều dùng do thầy thuốc quyết định sau khi khám.

6. Liên hệ huyệt và vị thuốc

Y văn nhắc tới Tỳ du (BL20), Trung quản (CV12), Túc tam lý (ST36), Khí hải (CV6), thường nói về phép cứu (ôn) cho chứng hàn – việc này do thầy thuốc thực hiện. Lý trung thang gồm các vị có trong kho: Can khương, Nhân sâm, Bạch truật, Cam thảo. Tên vị thuốc trong bài chỉ để minh họa nhóm công năng theo y văn; dùng thuốc cổ truyền cần thầy thuốc khám và kê đơn, vì nhiều vị có độc tính, tương tác thuốc hoặc chống chỉ định (phụ nữ có thai, người đang dùng thuốc tây).

7. Góc nhìn y học hiện đại – khi nào cần đi khám

Tiêu lỏng kéo dài, phù, sợ lạnh có thể gặp trong viêm ruột mạn, kém hấp thu, suy giáp, bệnh thận – cần khám và xét nghiệm. Phân có máu, sụt cân, thiếu máu là dấu hiệu cần nội soi.[4] Nôn ra máu hoặc dịch như bã cà phê, đi ngoài phân đen như hắc ín, đau bụng dữ dội đột ngột, nuốt nghẹn, sụt cân không rõ lý do, thiếu máu là dấu hiệu phải đi khám ngay (có thể là loét dạ dày chảy máu, thủng ổ loét hoặc ung thư).[5][6]

Câu hỏi thường gặp

Tỳ dương hư nên ăn uống thế nào?

Y văn khuyên ăn chín, uống ấm, hạn chế đồ sống lạnh; chế độ ăn cụ thể nên được thầy thuốc tư vấn.[2]

Vì sao gọi Lý trung thang?

“Lý trung” là điều lý trung tiêu (Tỳ Vị); bài thuốc xuất xứ từ Thương hàn luận.[2]

Kết luận

Tỳ dương hư – dương khí của Tỳ suy, hàn sinh bên trong, biểu hiện ăn kém, đau bụng âm ỉ thích ấm, phân lỏng, sợ lạnh, lưỡi nhạt bệu, mạch trầm trì; pháp trị là ôn trung kiện Tỳ.[1][2]

Xem bảng tổng hợp các chứng: Biện chứng tạng phủ (2): Tỳ, Can, Thận.

Tài liệu tham khảo

  1. Tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 «中医临床诊疗术语 第2部分:证候» (Thuật ngữ chẩn trị lâm sàng Trung y – Phần 2: Chứng hậu), ban hành và có hiệu lực 26/11/2021
  2. Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
  3. World Health Organization. ICD-11, Chương 26 «Traditional Medicine Conditions – Module I» – các nhóm chứng tạng phủ (hệ Tâm SF60–SF6Z, hệ Tỳ SF70–SF7Z, hệ Phế SF80–SF8Z…)
  4. NIDDK. Symptoms & Causes of Diarrhea
  5. NIDDK. Gastrointestinal (GI) Bleeding
  6. NIDDK. Peptic Ulcers (Stomach or Duodenal Ulcers)

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ