Lý Luận

Can Vị bất hòa

Chứng tạng phủ · 肝胃不和證

Can Vị bất hòa (Can khí phạm Vị): nguyên nhân, biểu hiện và nguyên tắc điều trị

Cập nhật lần cuốiKhoảng 5 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtkhoảng 1 phút

Can Vị bất hòa là chứng Can khí uất trệ hoặc hóa hỏa, lấn sang Vị làm Vị mất hòa giáng: đầy tức, đau thượng vị lan ra hai bên sườn, ợ hơi, nấc, buồn nôn, ợ chua, hay thở dài, nặng nhẹ theo cảm xúc; mạch huyền.[1][2]

Can Vị bất hòa – Chứng tạng phủ
Can Vị bất hòa
Lưu ý khi đọc: Bài viết trình bày lý luận Y học cổ truyền để học tập và tra cứu. Các ví dụ về bệnh lý, huyệt và vị thuốc chỉ minh họa cách lý luận vận dụng, không phải hướng dẫn tự chẩn đoán, tự châm cứu hay tự dùng thuốc.
Lưu ý: Bài trình bày một chứng (hội chứng) của YHCT để học tập. Tên chứng không phải chẩn đoán bệnh; tên bài thuốc chỉ nêu để biết, website không ghi thành phần, liều lượng và không hướng dẫn tự dùng thuốc hay tự châm cứu.

1. Định nghĩa

Theo tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 (mục 6.6.2.4.1, «肝胃不和证»; tên khác: Can Vị bất điều chứng): nhóm chứng nói chung do Can mất sơ tiết, Can khí uất trệ hoặc uất hóa hỏa, lấn ngang phạm Vị, Vị mất hòa giáng; trong đó «肝气犯胃证» (Can khí phạm Vị, 6.6.2.4.1.1.1) có thượng vị bí tức, ngực sườn căng đầy, hay thở dài, nấc, ợ hơi, nôn, bệnh tăng giảm theo cảm xúc, rêu mỏng trắng, mạch huyền; còn «肝火犯胃证» (Can hỏa phạm Vị, 6.6.2.4.1.3.2) có sườn và thượng vị nóng rát, đau, miệng đắng khô, nôn ra nước đắng, táo bón, nước tiểu vàng, lưỡi đỏ rêu vàng, mạch huyền sác.[1] Trong ICD-11 của WHO, chứng này tương ứng mục SF5K «Disharmony of liver and stomach systems pattern».[3]

2. Nguyên nhân và cơ chế

Đây là chứng hai tạng cùng bệnh (tạng phủ kiêm bệnh): bệnh của tạng này ảnh hưởng tạng kia theo quan hệ sinh lý – ngũ hành, nên biểu hiện là sự kết hợp của hai nhóm triệu chứng.[2] Căng thẳng, giận dữ làm Can khí uất, lấn ngang sang Vị (“mộc thừa thổ”); uất lâu hóa hỏa thành Can hỏa phạm Vị (ICD-11 SF5L: Liver fire invading the stomach system).[3][2] Kết hợp Can khí uất kết với rối loạn của Vị.

3. Biểu hiện

Nhóm Biểu hiện
Thể Can khí phạm Vị Đầy tức, đau thượng vị lan sườn, ợ hơi, nấc, buồn nôn; hay thở dài; nặng khi căng thẳng; rêu mỏng trắng, mạch huyền
Thể Can hỏa phạm Vị Nóng rát thượng vị và sườn, ợ chua, nôn nước đắng, miệng đắng khô, cáu gắt, táo bón; lưỡi đỏ rêu vàng, mạch huyền sác
Chung Triệu chứng tăng giảm theo cảm xúc

Nguồn: [1][2]

4. Phân biệt với các chứng dễ nhầm

Chứng Điểm khác
Can Tỳ bất hòa Trọng tâm ở Tỳ: đầy bụng, phân lỏng, đau bụng muốn đi ngoài
Vị nhiệt Không liên quan cảm xúc, không đau lan sườn; ăn nhiều mau đói, hôi miệng
Thực trệ Vị quản Có bữa ăn quá no, ợ hôi chua thức ăn, rêu dày

Nguồn: [2]

5. Nguyên tắc điều trị

Pháp trị: Sơ Can hòa Vị (sơ Can lý khí, giáng nghịch); Can hỏa phạm Vị thì thanh Can tả hỏa, hòa Vị.[2] Bài thuốc tiêu biểu được giáo trình nêu: Sài hồ sơ can tán hợp Tả kim hoàn; Việt cúc hoàn. Đây chỉ là tên để tham khảo; việc chọn, gia giảm và liều dùng do thầy thuốc quyết định sau khi khám.

6. Liên hệ huyệt và vị thuốc

Y văn nhắc tới Thái xung (LR3), Nội quan (PC6), Trung quản (CV12), Túc tam lý (ST36), Kỳ môn (LR14). Vị sơ Can lý khí: Sài hồ, Hương phụ; Tả kim hoàn gồm Hoàng liên phối với Ngô thù du; Việt cúc hoàn có Hương phụ, Xuyên khung, Chi tử. Tên vị thuốc trong bài chỉ để minh họa nhóm công năng theo y văn; dùng thuốc cổ truyền cần thầy thuốc khám và kê đơn, vì nhiều vị có độc tính, tương tác thuốc hoặc chống chỉ định (phụ nữ có thai, người đang dùng thuốc tây).

7. Góc nhìn y học hiện đại – khi nào cần đi khám

Ợ chua, nóng rát sau xương ức, đau thượng vị thường gặp trong trào ngược dạ dày – thực quản, viêm loét dạ dày; nên khám khi triệu chứng thường xuyên.[4] Nuốt khó, nuốt đau, nôn ra máu, phân đen, sụt cân, thiếu máu là dấu hiệu báo động cần nội soi.[5][6] Đau “thượng vị” kèm vã mồ hôi, khó thở có thể là nhồi máu cơ tim – gọi 115.[7]

Câu hỏi thường gặp

“Đau dạ dày do stress” có phải Can Vị bất hòa?

Thường được YHCT xếp vào chứng này; tuy nhiên đau thượng vị kéo dài cần khám, xét nghiệm H. pylori, nội soi khi có chỉ định.[6]

Vì sao Tả kim hoàn có vị nóng (Ngô thù du) dù chữa nhiệt?

Theo phương giải, một lượng nhỏ vị cay nóng giúp giáng nghịch, chỉ nôn và tránh vị đắng hàn làm tổn thương Vị.[2]

Kết luận

Can Vị bất hòa – Can khí (hoặc Can hỏa) lấn sang Vị, biểu hiện đau tức thượng vị lan sườn, ợ hơi, nấc, ợ chua, nặng theo cảm xúc, mạch huyền; pháp trị là sơ Can hòa Vị (thể hỏa thì thanh Can hòa Vị).[1][2]

Xem bảng tổng hợp các chứng: Biện chứng tạng phủ (2): Tỳ, Can, Thận.

Tài liệu tham khảo

  1. Tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 «中医临床诊疗术语 第2部分:证候» (Thuật ngữ chẩn trị lâm sàng Trung y – Phần 2: Chứng hậu), ban hành và có hiệu lực 26/11/2021
  2. Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
  3. World Health Organization. ICD-11, Chương 26 «Traditional Medicine Conditions – Module I» – các nhóm chứng tạng phủ (hệ Tâm SF60–SF6Z, hệ Tỳ SF70–SF7Z, hệ Phế SF80–SF8Z…)
  4. NIDDK. Acid Reflux (GER & GERD) in Adults
  5. NIDDK. Gastrointestinal (GI) Bleeding
  6. NIDDK. Peptic Ulcers (Stomach or Duodenal Ulcers)
  7. CDC. About Heart Attack Symptoms, Risk, and Recovery

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ