Lý Luận

Can khí uất kết

Chứng tạng phủ · 肝氣鬱結證

Can khí uất kết: nguyên nhân, biểu hiện và nguyên tắc điều trị

Cập nhật lần cuốiKhoảng 5 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtdưới 1 phút

Can khí uất kết là chứng Can mất sơ tiết, khí cơ uất trệ, thường do tình chí: buồn bực, u uất, hay thở dài, căng tức ngực sườn hoặc bụng dưới, đau chạy, căng tức vú, kinh nguyệt không đều; nặng nhẹ thay đổi theo cảm xúc, mạch huyền.[1][2]

Can khí uất kết – Chứng tạng phủ
Can khí uất kết
Lưu ý khi đọc: Bài viết trình bày lý luận Y học cổ truyền để học tập và tra cứu. Các ví dụ về bệnh lý, huyệt và vị thuốc chỉ minh họa cách lý luận vận dụng, không phải hướng dẫn tự chẩn đoán, tự châm cứu hay tự dùng thuốc.
Lưu ý: Bài trình bày một chứng (hội chứng) của YHCT để học tập. Tên chứng không phải chẩn đoán bệnh; tên bài thuốc chỉ nêu để biết, website không ghi thành phần, liều lượng và không hướng dẫn tự dùng thuốc hay tự châm cứu.

1. Định nghĩa

Theo tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 (mục 6.2.1.4.1.1, «肝气郁结证»): chứng do thất tình tổn thương, Can mất sơ tiết, khí cơ uất kết; lâm sàng có tinh thần u uất, ngực sườn hoặc bụng dưới căng tức, đau chạy, hay thở dài, vú căng đau, kinh nguyệt không đều, lưỡi hồng nhạt, mạch huyền hoặc huyền tế hữu lực (rõ nhất ở bộ quan), bệnh tăng giảm theo cảm xúc.[1] Trong ICD-11 của WHO, chứng này tương ứng mục SF57 «Liver qi stagnation pattern».[3]

2. Nguyên nhân và cơ chế

Can chủ sơ tiết, giúp khí cơ thông suốt, điều hòa tình chí; căng thẳng, uất ức, giận dữ kéo dài làm Can khí uất lại.[1][2] Khí uất lâu có thể hóa hỏa (Can hỏa thượng viêm), gây ứ huyết, sinh đàm, hoặc “Can khắc Tỳ” làm đầy bụng, tiêu lỏng (Can Tỳ bất hòa, ICD-11 SF5J), “Can phạm Vị” gây đau thượng vị, ợ (Can Vị bất hòa, SF5K).[3] Tiêu chuẩn còn có mục nhẹ hơn «肝郁气滞证» (Can uất khí trệ, 6.2.1.4.1.1.2): buồn bực, tức ngực sườn, thở dài thì dễ chịu, ăn kém.[1] Xem Thất tình, Khí huyết thất điều.

3. Biểu hiện

Nhóm Biểu hiện
Tình chí U uất, buồn bực, dễ cáu, hay thở dài; triệu chứng nặng lên khi căng thẳng
Đau tức Căng tức, đau chạy ở ngực sườn, hạ sườn, bụng dưới; vướng họng như có vật (mai hạch khí)
Phụ nữ Căng đau vú trước kỳ kinh, kinh không đều, đau bụng kinh
Lưỡi Hồng nhạt, rêu mỏng trắng
Mạch Huyền

Nguồn: [1][2]

4. Phân biệt với các chứng dễ nhầm

Chứng Điểm khác
Can hỏa thượng viêm Có nhiệt: đau đầu, mắt đỏ, miệng đắng, lưỡi đỏ rêu vàng, mạch huyền sác
Can huyết hư Hư chứng: chóng mặt, mắt mờ, tê bì, kinh ít nhạt, lưỡi nhạt
Can Tỳ bất hòa Kèm đầy bụng, tiêu lỏng, ăn kém khi căng thẳng

Nguồn: [2]

5. Nguyên tắc điều trị

Pháp trị: Sơ Can giải uất, lý khí; kèm Tỳ hư thì sơ Can kiện Tỳ, dưỡng huyết.[2] Bài thuốc tiêu biểu được giáo trình nêu: Sài hồ sơ can tán; kèm huyết hư, Tỳ hư: Tiêu dao tán. Đây chỉ là tên để tham khảo; việc chọn, gia giảm và liều dùng do thầy thuốc quyết định sau khi khám.

6. Liên hệ huyệt và vị thuốc

Y văn nhắc tới Thái xung (LR3) (nguyên huyệt kinh Can), Kỳ môn (LR14) (mộ huyệt Can), Nội quan (PC6), Dương lăng tuyền (GB34). Sài hồ sơ can tán có các vị trong kho: Sài hồ, Hương phụ, Xuyên khung, Bạch thược, Cam thảo; Tiêu dao tán thêm Đương quy, Bạch truật, Phục linh. Tên vị thuốc trong bài chỉ để minh họa nhóm công năng theo y văn; dùng thuốc cổ truyền cần thầy thuốc khám và kê đơn, vì nhiều vị có độc tính, tương tác thuốc hoặc chống chỉ định (phụ nữ có thai, người đang dùng thuốc tây).

7. Góc nhìn y học hiện đại – khi nào cần đi khám

Buồn chán kéo dài, mất hứng thú, mất ngủ, có ý nghĩ tự hại là dấu hiệu trầm cảm – bệnh phổ biến và điều trị được; cần gặp bác sĩ hoặc chuyên gia sức khỏe tâm thần, và nếu có ý nghĩ tự sát thì tìm hỗ trợ khẩn cấp ngay.[4] Đau tức hạ sườn kéo dài cần khám gan mật; khối u ở vú, tiết dịch núm vú, đau ngực khi gắng sức cần khám chuyên khoa, không quy hết cho “Can uất”.[5]

Câu hỏi thường gặp

Căng thẳng có thật sự gây bệnh “Can”?

Theo YHCT, tình chí uất ức làm Can mất sơ tiết – đây là cơ chế quan trọng của nhiều chứng; y học hiện đại cũng ghi nhận căng thẳng ảnh hưởng tiêu hóa, kinh nguyệt, giấc ngủ.[2][6]

Vì sao chứng Can lại ảnh hưởng tiêu hóa?

Theo ngũ hành, Mộc (Can) khắc Thổ (Tỳ Vị); Can khí uất dễ “thừa” Tỳ Vị gây đầy bụng, ợ, tiêu lỏng.[2]

Kết luận

Can khí uất kết – Can mất sơ tiết, khí cơ uất trệ, biểu hiện u uất, hay thở dài, căng tức ngực sườn, căng vú, kinh không đều, mạch huyền, thay đổi theo cảm xúc; pháp trị là sơ Can giải uất lý khí.[1][2]

Xem bảng tổng hợp các chứng: Biện chứng tạng phủ (2): Tỳ, Can, Thận.

Tài liệu tham khảo

  1. Tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 «中医临床诊疗术语 第2部分:证候» (Thuật ngữ chẩn trị lâm sàng Trung y – Phần 2: Chứng hậu), ban hành và có hiệu lực 26/11/2021
  2. Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
  3. World Health Organization. ICD-11, Chương 26 «Traditional Medicine Conditions – Module I» – các nhóm chứng tạng phủ (hệ Tâm SF60–SF6Z, hệ Tỳ SF70–SF7Z, hệ Phế SF80–SF8Z…)
  4. World Health Organization. Depressive disorder (depression) – fact sheet
  5. CDC. About Heart Attack Symptoms, Risk, and Recovery
  6. NIMH (Viện Sức khỏe Tâm thần Hoa Kỳ). I’m So Stressed Out! Fact Sheet

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ