Việt cúc hoàn: thành phần, công năng và phân tích
Việt cúc hoàn của Chu Đan Khê giải “lục uất” – khí, huyết, đàm, hỏa, thấp, thực uất – bằng năm vị, mỗi vị nhắm một loại uất, lấy khí uất làm gốc.[1][2]

1. Thành phần
| Vị thuốc | Vai trò | Nguyên phương | Thang tham khảo | Ghi chú |
|---|---|---|---|---|
| Hương phụ (chế giấm) | Quân | — | 6–10 g | |
| Xuyên khung | Thần | — | 6–10 g | |
| Thương truật | Tá | — | 6–10 g | |
| Chi tử | Tá | — | 6–10 g | |
| Thần khúc | Tá | — | 6–10 g |
Nguồn bảng: [1]; phân vai: [1]
Nguyên phương năm vị lượng bằng nhau, tán bột làm hoàn, mỗi lần 6–9 g.[1] American Dragon ghi khoảng liều khác nhau cho từng vị.[2] Lượng chỉ để người kê đơn tham khảo.
- QuânChủ trị chứng chínhHương phụ (chế giấm)6–10 gHành khí giải uất (khí uất)
- ThầnHỗ trợ vị quânXuyên khung6–10 gHoạt huyết hành khí (huyết uất)
- TáPhụ tá, chế bớt tác dụng phụThương truật6–10 gTáo thấp kiện tỳ (thấp uất)Chi tử6–10 gThanh nhiệt tả hỏa (hỏa uất)Thần khúc6–10 gTiêu thực hòa vị (thực uất)
Bài không có vị sứ riêng. Lượng ghi trên thẻ là liều thang tham khảo. Sơ đồ dựng tự động từ bảng thành phần · Quân – thần – tá – sứ là gì?
2. Công năng và chủ trị
Công năng: Hành khí giải uất (trị lục uất).[1][2]
Chủ trị: Lục uất: tức ngực, đau sườn, đầy bụng, ợ hơi chua hôi, ợ chua, buồn nôn, ăn kém, khó tiêu; rêu trắng mỏng hoặc nhớt, mạch huyền.[1][2] Xem Can khí uất kết.
3. Phân tích phương
Hương phụ là quân, giải khí uất – khí hành thì các uất khác dễ giải; Xuyên khung là thần, giải huyết uất.[1] Thương truật giải thấp uất, Chi tử giải hỏa uất, Thần khúc giải thực uất – ba vị tá. Đàm uất do khí, thấp, thực sinh ra nên không dùng vị hóa đàm riêng.[1][2]
4. Gia giảm và bài phát triển
Me & Qi nêu: khí uất nặng thêm Mộc hương, Chỉ xác, Hậu phác; huyết ứ thêm Đào nhân, Hồng hoa, Xích thược; thấp nặng thêm Phục linh, Trạch tả; hỏa nhiều thêm Hoàng cầm, Hoàng liên; đàm nhiều thêm Bán hạ, Qua lâu; thực tích thêm Sơn tra, Mạch nha.[1] Gia giảm theo uất nào trội là cách dùng bài đúng.
5. Lưu ý an toàn
Me & Qi ghi: chỉ trị uất thực, không dùng một mình khi uất do khí huyết âm hư; tránh khi âm hư có nhiệt; thận trọng khi kinh nguyệt nhiều hoặc đang chảy máu (Xuyên khung); tránh khi có thai trừ khi có thầy thuốc theo dõi.[1] American Dragon ghi chống chỉ định khi trệ do hư.[2]
Kết luận
Việt cúc hoàn hành khí giải lục uất bằng năm vị, mỗi vị một loại uất, Hương phụ làm quân; chỉ dùng cho uất thực.[1][2]