Dược Liệu

Xích thược

Radix Paeoniae

Xích thược (Radix Paeoniae): nguồn gốc, tính vị, công năng và lưu ý an toàn

Cập nhật lần cuốiKhoảng 5 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtdưới 1 phút

Xích thược là rễ đã phơi khô của cây Thược dược hoặc Xuyên xích thược thuộc họ Hoàng liên; Dược điển Việt Nam V ghi vị chua, đắng, tính hơi lạnh, quy vào hai kinh Can, Tỳ.[1]

Xích thược – Dược liệu
Xích thược

Bài viết giúp nhận biết đúng vị thuốc, hiểu cách Y học cổ truyền mô tả công năng và biết giới hạn về an toàn. Không dùng bài tra cứu này để tự bốc thuốc, tự kê liều hay thay đổi thuốc đang điều trị.

Nguồn tra cứu: Tính vị, quy kinh, công năng, chủ trị, liều dùng và kiêng kỵ trong bài lấy theo Dược điển Việt Nam V (Bộ Y tế, 2017), chuyên luận “Xích thược (Rễ), Radix Paeoniae”, tập 2, tr. 1377–1378. Trong bài, chữ “Dược điển” đều chỉ Dược điển Việt Nam V.[1] Phần nguồn gốc, phân bố và thu hái ở Việt Nam có tham khảo thêm sách “Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam” của GS. Đỗ Tất Lợi.[2]

1. Định danh

Thông tin tra cứu nhanh

Nội dung tra cứu Điểm cần nhớ
Tên tiếng Việt Xích thược.[1]
Tên dược liệu Radix Paeoniae.[1]
Loài cho dược liệu Thược dược (Paeonia lactiflora Pall.) hoặc Xuyên xích thược (Paeonia veitchii Lynch).[1]
Họ Hoàng liên (Paeoniaceae).[1]
Bộ phận dùng Rễ đã phơi khô (không cạo vỏ, không luộc).[1]
Tính, vị Vị chua (toan), đắng (khổ), tính hơi lạnh (vi hàn).[1]
Quy kinh Can, Tỳ.[1]
Chỉ tiêu chất lượng Paeoniflorin ít nhất 1,8%, tính theo dược liệu khô kiệt.[1]

2. Nhận biết và chế biến

Mô tả dược liệu

Rễ hình trụ hơi cong, dài 5–40 cm, đường kính 0,5–3 cm; mặt ngoài màu nâu, thô, có vân nhăn và rãnh dọc, vỏ ngoài dễ tróc. Chất cứng giòn, dễ bẻ; mặt bẻ trắng phấn hoặc hồng, gỗ có vân xuyên tâm rõ. Mùi hơi thơm, vị hơi đắng, chua và chát.[1]

Đây là kiến thức nhận biết ở mức tham khảo. Việc xác định dược liệu thật – giả cần kiểm nghiệm theo Dược điển, không dựa vào cảm quan khi mua.

Lưu ý dễ nhầm

Xích thược và bạch thược cùng có thể từ loài Paeonia lactiflora nhưng khác cách chế: bạch thược cạo vỏ, luộc chín; xích thược chỉ phơi khô. Hai vị có công năng khác nhau, không dùng thay nhau.[1]

Chế biến và bào chế

Thu hái vào mùa xuân, thu: đào rễ, bỏ thân, rễ con, đất cát, phơi khô; khi dùng phân loại, rửa, ủ mềm, thái lát dày, phơi khô.[1]

Ghi chép trong sách của GS. Đỗ Tất Lợi

Sách ghi trên thị trường có hai vị từ cây thược dược là bạch thược và xích thược; vị thuốc chủ yếu nhập từ Trung Quốc, cây đã được trồng thử thành công ở Sa Pa (Lào Cai) từ năm 1960.[2]

3. Tính vị, quy kinh và công năng

Tính vị và quy kinh

Dược điển ghi xích thược vị chua, đắng, tính hơi lạnh, vào hai kinh Can, Tỳ.[1]

Quy kinh:Kinh CanKinh TỳBấm tên kinh để xem đường đi và các huyệt của kinh đó trên mô hình Kinh Lạc 3D.

Công năng và chủ trị theo Dược điển Việt Nam V

Nội dung Theo Dược điển Việt Nam V
Công năng Lương huyết, tán ứ, giảm đau.[1]
Chủ trị Ôn độc phát ban; ỉa máu, chảy máu cam; mắt đỏ sưng đau; can uất, sườn đau; kinh bế, hành kinh đau bụng; hòn cục trong bụng; sưng đau do sang chấn; nhọt độc sưng đau.[1]

Đây là ngôn ngữ công năng của Y học cổ truyền, không phải tỷ lệ khỏi bệnh đo được trong thử nghiệm. Các triệu chứng nêu trên cần được thầy thuốc khám, xác định nguyên nhân trước khi dùng bất kỳ vị thuốc nào.

4. Liều dùng ghi trong Dược điển Việt Nam V

Dược điển ghi liều 6–12 g mỗi ngày, dạng thuốc sắc.[1]

Con số này là liều tham khảo dành cho người kê đơn. Liều thực tế, thời gian dùng và cách phối hợp do thầy thuốc quyết định theo từng người; bài viết không hướng dẫn tự sắc hay tự pha.

5. Kiêng kỵ, tương tác và an toàn

Kiêng kỵ theo Y học cổ truyền

Dược điển ghi không dùng phối hợp xích thược với Lê lô.[1]

Khi nào cần chăm sóc y tế?

Mức chăm sóc Dấu hiệu Hành động
Cấp cứu ngay Khó thở, sưng môi lưỡi, nổi mẩn toàn thân; chảy máu không cầm; đau ngực, ngất. Gọi cấp cứu 115, mang theo thuốc đang dùng.
Đi khám sớm Triệu chứng bệnh không đỡ hoặc nặng lên; nôn, tiêu chảy kéo dài; vàng da, nước tiểu sẫm màu. Ngừng thuốc và đi khám.
Hỏi thầy thuốc trước Mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi; đang điều trị bệnh mạn tính hoặc dùng thuốc tây. Không tự dùng khi chưa được tư vấn.

Câu hỏi thường gặp

Xích thược khác bạch thược thế nào?

Bạch thược thiên về bổ huyết, dưỡng âm; xích thược thiên về lương huyết, tán ứ. Dược điển có hai chuyên luận riêng.[1]

Chảy máu cam có tự dùng xích thược được không?

Chảy máu cam tái diễn, khó cầm cần khám để loại trừ tăng huyết áp, rối loạn đông máu; không tự dùng thuốc.

Bảo quản

Để nơi khô, thoáng.[1]

Kết luận

Xích thược – Radix Paeoniae là vị thuốc vị chua, đắng, tính hơi lạnh, quy kinh Can, Tỳ, được Dược điển ghi công năng lương huyết, tán ứ, giảm đau.[1] Không dùng chung với Lê lô.[1]

Tài liệu tham khảo

  1. Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam V, tập 2. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2017 (ban hành theo Quyết định 5358/QĐ-BYT ngày 28/11/2017, hiệu lực từ 01/7/2018) – chuyên luận Xích thược (Rễ), Radix Paeoniae, tr. 1377–1378
  2. Đỗ Tất Lợi. Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam (xuất bản lần thứ XII). Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2004 – mục “Thược dược”, tr. 65–66

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ