Dược Liệu

Sơn tra

Fructus Mali

Sơn tra (Fructus Mali): nguồn gốc, tính vị, công năng và lưu ý an toàn

Cập nhật lần cuốiKhoảng 5 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtkhoảng 1 phút

Sơn tra trong Dược điển Việt Nam V là quả chín thái phiến, phơi hay sấy khô của cây Sơn tra (Malus doumeri) thuộc họ Hoa hồng; Dược điển Việt Nam V ghi vị chua, ngọt, tính ấm, quy vào các kinh Tỳ, Vị, Can.[1]

Sơn tra – Dược liệu
Sơn tra

Bài viết giúp nhận biết đúng vị thuốc, hiểu cách Y học cổ truyền mô tả công năng và biết giới hạn về an toàn. Không dùng bài tra cứu này để tự bốc thuốc, tự kê liều hay thay đổi thuốc đang điều trị.

Nguồn tra cứu: Tính vị, quy kinh, công năng, chủ trị, liều dùng và kiêng kỵ trong bài lấy theo Dược điển Việt Nam V (Bộ Y tế, 2017), chuyên luận “Sơn tra (Quả), Fructus Mali”, tập 2, tr. 1319–1320. Trong bài, chữ “Dược điển” đều chỉ Dược điển Việt Nam V.[1] Phần nguồn gốc, phân bố và thu hái ở Việt Nam có tham khảo thêm sách “Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam” của GS. Đỗ Tất Lợi.[2]

1. Định danh

Thông tin tra cứu nhanh

Nội dung tra cứu Điểm cần nhớ
Tên tiếng Việt Sơn tra (quả chua chát).[1]
Tên dược liệu Fructus Mali.[1]
Loài cho dược liệu Sơn tra [Malus doumeri (Bois) A. Chev.].[1]
Họ Hoa hồng (Rosaceae).[1]
Bộ phận dùng Quả chín thái phiến, phơi hay sấy khô.[1]
Tính, vị Vị chua (toan), ngọt (cam), tính ấm (ôn).[1]
Quy kinh Tỳ, Vị, Can.[1]
Chỉ tiêu chất lượng Không có chỉ tiêu định lượng hoạt chất; độ ẩm không quá 13,0%, tro toàn phần không quá 8,0%.[1]

2. Nhận biết và chế biến

Mô tả dược liệu

Quả thịt hình cầu, vỏ ngoài nâu bóng, nhăn nheo, thịt quả nâu, cứng chắc, giữa có 5 hạch cứng. Dược liệu là phiến dày 0,2–0,5 cm, đường kính 1,5–3 cm, tròn hay bầu dục, hơi cong; hạt nâu đen, nhân trắng ngà. Thịt quả vị chua, chát.[1]

Đây là kiến thức nhận biết ở mức tham khảo. Việc xác định dược liệu thật – giả cần kiểm nghiệm theo Dược điển, không dựa vào cảm quan khi mua.

Lưu ý dễ nhầm

Sơn tra trong tài liệu Trung Quốc là quả cây chi Crataegus (bắc sơn tra). Ở Việt Nam, quả chua chát và táo mèo được thu mua với tên sơn tra – là những cây khác chi.[2] Dược điển Việt Nam V lấy loài Malus doumeri làm vị Sơn tra.[1]

Chế biến và bào chế

Thu hái quả vừa chín, cắt lát dày 0,3–0,7 cm, phơi hoặc sấy khô.[1]

Ghi chép trong sách của GS. Đỗ Tất Lợi

Sách ghi trước đây sơn tra hoàn toàn nhập từ Trung Quốc (chi Crataegus); những năm sau ta thu mua quả táo mèo và chua chát dùng với tên sơn tra, là những cây khác chi với sơn tra thật nên cần nghiên cứu so sánh. Dược điển Việt Nam V hiện lấy quả của cây Sơn tra (Malus doumeri) làm vị thuốc.[2]

3. Tính vị, quy kinh và công năng

Tính vị và quy kinh

Dược điển ghi sơn tra vị chua, ngọt, tính ấm, vào các kinh Tỳ, Vị, Can.[1]

Quy kinh:Kinh TỳKinh VịKinh CanBấm tên kinh để xem đường đi và các huyệt của kinh đó trên mô hình Kinh Lạc 3D.

Công năng và chủ trị theo Dược điển Việt Nam V

Nội dung Theo Dược điển Việt Nam V
Công năng Tiêu thực tích, hành ứ, hóa đàm.[1]
Chủ trị Ăn không tiêu, đau bụng, đầy trướng, ợ chua; đàm ẩm; bụng kết hòn cục; sản hậu ứ huyết, đau bụng.[1]

Đây là ngôn ngữ công năng của Y học cổ truyền, không phải tỷ lệ khỏi bệnh đo được trong thử nghiệm. Các triệu chứng nêu trên cần được thầy thuốc khám, xác định nguyên nhân trước khi dùng bất kỳ vị thuốc nào.

4. Liều dùng ghi trong Dược điển Việt Nam V

Dược điển ghi liều 8–20 g mỗi ngày, dạng thuốc sắc, bột hoặc viên, thường phối hợp với các vị thuốc khác.[1]

Con số này là liều tham khảo dành cho người kê đơn. Liều thực tế, thời gian dùng và cách phối hợp do thầy thuốc quyết định theo từng người; bài viết không hướng dẫn tự sắc hay tự pha.

5. Kiêng kỵ, tương tác và an toàn

Kiêng kỵ theo Y học cổ truyền

Chuyên luận Sơn tra trong Dược điển không có mục kiêng kỵ riêng; việc dùng vẫn cần thầy thuốc chỉ định.[1]

Khi nào cần chăm sóc y tế?

Mức chăm sóc Dấu hiệu Hành động
Cấp cứu ngay Khó thở, sưng môi lưỡi, nổi mẩn toàn thân; chảy máu không cầm; đau ngực, ngất. Gọi cấp cứu 115, mang theo thuốc đang dùng.
Đi khám sớm Triệu chứng bệnh không đỡ hoặc nặng lên; nôn, tiêu chảy kéo dài; vàng da, nước tiểu sẫm màu. Ngừng thuốc và đi khám.
Hỏi thầy thuốc trước Mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi; đang điều trị bệnh mạn tính hoặc dùng thuốc tây. Không tự dùng khi chưa được tư vấn.

Câu hỏi thường gặp

Rượu táo mèo có phải là thuốc sơn tra?

Táo mèo, chua chát được thu mua với tên sơn tra ở nước ta,[2] nhưng rượu ngâm là đồ uống có cồn, không phải vị thuốc theo Dược điển và không dùng thay thuốc.

Ăn không tiêu kéo dài có tự dùng sơn tra được không?

Không nên. Đầy bụng, đau bụng kéo dài, sụt cân hoặc đi ngoài phân đen cần khám để loại trừ bệnh dạ dày, gan mật.

Bảo quản

Để nơi khô, thoáng mát, tránh mốc mọt.[1]

Kết luận

Sơn tra – Fructus Mali theo Dược điển Việt Nam V là quả cây Sơn tra (Malus doumeri), vị chua, ngọt, tính ấm, quy kinh Tỳ, Vị, Can, công năng tiêu thực tích, hành ứ, hóa đàm.[1] Cần phân biệt với sơn tra Trung Quốc (Crataegus).[2]

Tài liệu tham khảo

  1. Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam V, tập 2. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2017 (ban hành theo Quyết định 5358/QĐ-BYT ngày 28/11/2017, hiệu lực từ 01/7/2018) – chuyên luận Sơn tra (Quả), Fructus Mali, tr. 1319–1320
  2. Đỗ Tất Lợi. Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam (xuất bản lần thứ XII). Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2004 – mục “Sơn tra”, tr. 355–356

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ