Tứ nghịch tán: thành phần, công năng và phân tích
Tứ nghịch tán sơ can lý tỳ, thấu dương giải uất: chân tay lạnh ở đây do dương khí bị uất không ra được ngọn chi, chứ không phải dương hư.[1][2]

1. Thành phần
| Vị thuốc | Vai trò | Nguyên phương | Thang tham khảo | Ghi chú |
|---|---|---|---|---|
| Sài hồ | Quân | — | 6–12 g | |
| Bạch thược | Thần | — | 9–15 g | |
| Chỉ thực | Tá | — | 6–12 g | |
| Chích cam thảo | Sứ | — | 3–6 g |
Nguồn bảng: [1]; phân vai: [1]
Nguyên phương bốn vị lượng bằng nhau, tán bột, mỗi lần khoảng 6 g với nước cơm.[1] Cột “thang tham khảo” theo [1]; American Dragon ghi khoảng liều khác.[2] Lượng chỉ để người kê đơn tham khảo.
- QuânChủ trị chứng chínhSài hồ6–12 gSơ can giải uất, thấu tà
- ThầnHỗ trợ vị quânBạch thược9–15 gDưỡng huyết nhu can
- TáPhụ tá, chế bớt tác dụng phụChỉ thực6–12 gHành khí phá trệ
- SứDẫn thuốc, điều hòa các vịChích cam thảo3–6 gĐiều hòa, hoãn cấp
Lượng ghi trên thẻ là liều thang tham khảo. Sơ đồ dựng tự động từ bảng thành phần · Quân – thần – tá – sứ là gì?
2. Công năng và chủ trị
Công năng: Thấu tà giải uất, sơ can lý tỳ.[1][2]
Chủ trị: Dương khí uất bên trong: đầu ngón tay chân lạnh mà thân mình ấm, mạch huyền; can tỳ bất hòa: đau tức sườn, bụng đau, tiêu chảy hoặc lỵ mót rặn, dễ cáu.[1][2] Xem Can khí uất kết, Can Tỳ bất hòa.
3. Phân tích phương
Sài hồ là quân, sơ can, đưa dương khí uất ra ngoài; Bạch thược là thần, dưỡng huyết nhu can. Chỉ thực là tá, hành khí – Sài hồ thăng, Chỉ thực giáng; Chích cam thảo là sứ, cùng Bạch thược hoãn cấp chỉ thống.[1]
Cần phân biệt với Tứ nghịch thang: cùng chữ “tứ nghịch” (chân tay lạnh) nhưng Tứ nghịch thang trị dương hư thật, lạnh quá khuỷu gối, mạch vi.[1]
4. Gia giảm và bài phát triển
Me & Qi nêu: ho hoặc tiêu chảy thêm Ngũ vị tử, Can khương; hồi hộp thêm Quế chi; tiểu khó thêm Phục linh; khí trệ đau sườn nhiều thêm Hương phụ, Uất kim; uất hóa nhiệt thêm Chi tử.[1] Bài phát triển: Sài hồ sơ can tán, Tiêu dao tán.[1]
5. Lưu ý an toàn
Me & Qi ghi tránh khi dương hư thật (lạnh quá khuỷu tay, đầu gối, mạch rất yếu); thận trọng khi huyết hư, âm hư có nhiệt.[1] American Dragon ghi chống chỉ định khi chân tay lạnh do nguyên nhân khác.[2]
Kết luận
Tứ nghịch tán sơ can lý tỳ, thấu dương giải uất, Sài hồ làm quân; là bài gốc của Sài hồ sơ can tán và Tiêu dao tán, khác với Tứ nghịch thang.[1][2]