Bán hạ tả tâm thang: thành phần, công năng và phân tích
Bán hạ tả tâm thang là bài mẫu của phép hàn nhiệt cùng dùng: vị cay ấm (Bán hạ, Can khương) và vị đắng lạnh (Hoàng cầm, Hoàng liên) phối với vị bổ để chữa đầy tức thượng vị, nôn, sôi bụng, tiêu chảy.[1][2]

1. Thành phần
| Vị thuốc | Vai trò | Nguyên phương | Thang tham khảo | Ghi chú |
|---|---|---|---|---|
| Bán hạ (chế) | Quân | — | 9–12 g | |
| Can khương | Thần | — | 6–9 g | |
| Hoàng cầm | Thần | — | 6–9 g | |
| Hoàng liên | Thần | — | 3–6 g | |
| Nhân sâm | Tá | — | 6–9 g | |
| Đại táo | Tá | — | 4–6 quả | |
| Chích cam thảo | Sứ | — | 6–9 g |
Nguồn bảng: [1]; phân vai: [1]
Cột “thang tham khảo” theo [1]; các tài liệu khác ghi khoảng liều khác nhau[2]. Lượng chỉ để người kê đơn tham khảo.
- QuânChủ trị chứng chínhBán hạ (chế)9–12 gTán kết trừ bĩ, giáng nghịch chỉ nôn
- ThầnHỗ trợ vị quânCan khương6–9 gÔn trung tán hànHoàng cầm6–9 gThanh nhiệtHoàng liên3–6 gThanh nhiệt táo thấp
- TáPhụ tá, chế bớt tác dụng phụNhân sâm6–9 gBổ khíĐại táo4–6 quảBổ tỳ vị
- SứDẫn thuốc, điều hòa các vịChích cam thảo6–9 gBổ trung, điều hòa
Lượng ghi trên thẻ là liều thang tham khảo. Sơ đồ dựng tự động từ bảng thành phần · Quân – thần – tá – sứ là gì?
2. Công năng và chủ trị
Công năng: Hòa vị giáng nghịch, tán kết trừ bĩ, điều hòa hàn nhiệt.[1][2]
Chủ trị: Hàn nhiệt lẫn lộn ở trung tiêu: vùng thượng vị đầy tức, ấn mềm không đau (“bĩ”), buồn nôn hoặc nôn, sôi bụng, tiêu chảy, ăn kém; rêu nhớt hơi vàng.[1][2] Xem Can Vị bất hòa, Hàn nhiệt.
3. Phân tích phương
Bán hạ là quân, tán kết giáng nghịch; Can khương cay ấm tán hàn, Hoàng cầm, Hoàng liên đắng lạnh thanh nhiệt – ba vị là thần.[1] Nhân sâm, Đại táo bổ tỳ vị, Chích cam thảo điều hòa.[1]
Me & Qi gọi đây là phép “tân khai khổ giáng”: cay để mở, đắng để giáng, kèm ngọt để bổ – ba nhóm vị cùng đưa khí cơ trung tiêu trở lại thăng giáng bình thường.[1] Bài có cùng khung với Tiểu sài hồ thang, đổi Sài hồ, Sinh khương thành Hoàng liên, Can khương.
4. Gia giảm và bài phát triển
Me & Qi nêu: ợ chua thêm Ngô thù du, Hải phiêu tiêu, Chiết bối mẫu; nôn, nấc nhiều thêm Toàn phúc hoa, Đại giả thạch; thực tích thêm Kê nội kim, Mạch nha; can khí phạm vị thêm Sài hồ, Bạch thược, Chỉ xác.[1] Bài cùng họ: Sinh khương tả tâm thang, Cam thảo tả tâm thang.[1]
5. Lưu ý an toàn
Phần đọc được của hai nguồn không ghi chống chỉ định riêng cho bài.[1][2] Bài dành cho bĩ mềm không đau; thượng vị cứng đau khi ấn, nôn ra máu, phân đen là dấu hiệu cần đi khám ngay. Bán hạ phải dùng dạng đã chế; bán hạ sống có độc – xem Các vị thuốc có độc.
Kết luận
Bán hạ tả tâm thang điều hòa hàn nhiệt, tán kết trừ bĩ bằng phép cay mở đắng giáng, Bán hạ làm quân.[1][2]