Lý Luận

Thực trệ Vị quản

Chứng tạng phủ · 食滯胃脘證

Thực trệ Vị quản (Thực tích): nguyên nhân, biểu hiện và nguyên tắc điều trị

Cập nhật lần cuốiKhoảng 5 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtdưới 1 phút

Thực trệ Vị quản là chứng thức ăn đình trệ ở dạ dày sau ăn uống quá độ: thượng vị đầy chướng đau, cự án, ợ hơi hôi chua, nôn ra thức ăn chưa tiêu thì đỡ, chán ăn, phân hôi, rêu dày nhớt, mạch hoạt.[1][2]

Thực trệ Vị quản – Chứng tạng phủ
Thực trệ Vị quản
Lưu ý khi đọc: Bài viết trình bày lý luận Y học cổ truyền để học tập và tra cứu. Các ví dụ về bệnh lý, huyệt và vị thuốc chỉ minh họa cách lý luận vận dụng, không phải hướng dẫn tự chẩn đoán, tự châm cứu hay tự dùng thuốc.
Lưu ý: Bài trình bày một chứng (hội chứng) của YHCT để học tập. Tên chứng không phải chẩn đoán bệnh; tên bài thuốc chỉ nêu để biết, website không ghi thành phần, liều lượng và không hướng dẫn tự dùng thuốc hay tự châm cứu.

1. Định nghĩa

Theo tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 (mục 6.3.2.4.1, «食滞胃脘证»; tên khác: Thực đình Vị quản chứng): chứng do ăn uống quá độ, thức ăn đình trệ ở Vị; lâm sàng có thượng vị căng chướng đau, nặng thì vùng dưới tim bí cứng, đau cự án, muốn nôn mà không nôn được, muốn đi ngoài mà không đi được, hoặc bứt rứt không yên, rêu dày, mạch huyền hoạt hoặc trầm thực hữu lực.[1] Tên tiếng Anh thường dùng: «Food stagnation (retention) in the stomach pattern».

2. Nguyên nhân và cơ chế

Do ăn uống quá no, ăn nhiều đồ béo, khó tiêu, uống nhiều rượu; trẻ nhỏ Tỳ Vị non yếu nên rất hay gặp; hoặc trên nền Tỳ hư (Tỳ hư kiêm thực tích, ICD-11 SF73).[1][3][2] Thức ăn ứ lại làm khí cơ trở trệ, Vị khí nghịch lên. Xem Ăn uống thất điều.

3. Biểu hiện

Nhóm Biểu hiện
Chủ chứng Thượng vị đầy chướng, đau, cự án sau bữa ăn quá no
Kèm theo Ợ hơi hôi chua, nôn ra thức ăn chưa tiêu, nôn xong thì dễ chịu; chán ăn; trung tiện và phân hôi, tiêu lỏng hoặc táo
Lưỡi Rêu dày nhớt (cấu nị)
Mạch Hoạt hoặc huyền hoạt, trầm thực

Nguồn: [1][2]

4. Phân biệt với các chứng dễ nhầm

Chứng Điểm khác
Tỳ khí hư Hư chứng: đầy sau ăn dù ăn ít, mệt, phân lỏng, lưỡi nhạt
Hàn thấp khốn Tỳ Không có bữa ăn quá độ, miệng dính, người nặng nề
Vị hàn Đau lạnh, nôn nước trong, liên quan nhiễm lạnh

Nguồn: [2]

5. Nguyên tắc điều trị

Pháp trị: Tiêu thực đạo trệ, hòa Vị (thuộc “tiêu pháp“); tích trệ hóa nhiệt, táo bón thì kết hợp thông hạ.[2] Bài thuốc tiêu biểu được giáo trình nêu: Bảo hòa hoàn; tích trệ kèm thấp nhiệt, táo bón: Chỉ thực đạo trệ hoàn. Đây chỉ là tên để tham khảo; việc chọn, gia giảm và liều dùng do thầy thuốc quyết định sau khi khám.

6. Liên hệ huyệt và vị thuốc

Y văn nhắc tới Trung quản (CV12), Hạ quản (CV10), Thiên khu (ST25), Túc tam lý (ST36), Nội quan (PC6) (chống nôn). Bảo hòa hoàn có Phục linh và Liên kiều; Chỉ thực đạo trệ hoàn có Đại hoàng, Hoàng liên, Hoàng cầm, Bạch truật. Xem Bát pháp. Tên vị thuốc trong bài chỉ để minh họa nhóm công năng theo y văn; dùng thuốc cổ truyền cần thầy thuốc khám và kê đơn, vì nhiều vị có độc tính, tương tác thuốc hoặc chống chỉ định (phụ nữ có thai, người đang dùng thuốc tây).

7. Góc nhìn y học hiện đại – khi nào cần đi khám

Đầy bụng, khó tiêu sau bữa ăn lớn thường tự hết. Đau bụng dữ dội, nôn liên tục, bụng chướng căng không trung tiện được, nôn ra máu, sốt cao, trẻ nhỏ lừ đừ có thể là tắc ruột, viêm tụy, viêm ruột thừa, ngộ độc thực phẩm – cần cấp cứu.[4] Nôn ra máu hoặc dịch như bã cà phê, đi ngoài phân đen như hắc ín, đau bụng dữ dội đột ngột, nuốt nghẹn, sụt cân không rõ lý do, thiếu máu là dấu hiệu phải đi khám ngay (có thể là loét dạ dày chảy máu, thủng ổ loét hoặc ung thư).[5][6]

Câu hỏi thường gặp

Có nên tự gây nôn khi đầy bụng?

Không nên; nếu khó chịu nhiều hoặc nghi ngộ độc thì đến cơ sở y tế.

Vì sao trẻ em hay bị thực tích?

Theo YHCT, Tỳ Vị trẻ nhỏ chưa hoàn thiện (“Tỳ thường bất túc”), dễ tổn thương khi ăn quá độ.[2]

Kết luận

Thực trệ Vị quản – thức ăn đình trệ ở Vị, biểu hiện thượng vị đầy chướng đau cự án, ợ hôi chua, nôn ra thức ăn, rêu dày nhớt, mạch hoạt; pháp trị là tiêu thực đạo trệ, hòa Vị.[1][2]

Xem bảng tổng hợp các chứng: Biện chứng tạng phủ (2): Tỳ, Can, Thận.

Tài liệu tham khảo

  1. Tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 «中医临床诊疗术语 第2部分:证候» (Thuật ngữ chẩn trị lâm sàng Trung y – Phần 2: Chứng hậu), ban hành và có hiệu lực 26/11/2021
  2. Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
  3. World Health Organization. ICD-11, Chương 26 «Traditional Medicine Conditions – Module I» – các nhóm chứng tạng phủ (hệ Tâm SF60–SF6Z, hệ Tỳ SF70–SF7Z, hệ Phế SF80–SF8Z…)
  4. NIDDK. Indigestion (Dyspepsia)
  5. NIDDK. Gastrointestinal (GI) Bleeding
  6. NIDDK. Peptic Ulcers (Stomach or Duodenal Ulcers)

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ