Thực trệ Vị quản (Thực tích): nguyên nhân, biểu hiện và nguyên tắc điều trị
Thực trệ Vị quản là chứng thức ăn đình trệ ở dạ dày sau ăn uống quá độ: thượng vị đầy chướng đau, cự án, ợ hơi hôi chua, nôn ra thức ăn chưa tiêu thì đỡ, chán ăn, phân hôi, rêu dày nhớt, mạch hoạt.[1][2]

1. Định nghĩa
Theo tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 (mục 6.3.2.4.1, «食滞胃脘证»; tên khác: Thực đình Vị quản chứng): chứng do ăn uống quá độ, thức ăn đình trệ ở Vị; lâm sàng có thượng vị căng chướng đau, nặng thì vùng dưới tim bí cứng, đau cự án, muốn nôn mà không nôn được, muốn đi ngoài mà không đi được, hoặc bứt rứt không yên, rêu dày, mạch huyền hoạt hoặc trầm thực hữu lực.[1] Tên tiếng Anh thường dùng: «Food stagnation (retention) in the stomach pattern».
2. Nguyên nhân và cơ chế
Do ăn uống quá no, ăn nhiều đồ béo, khó tiêu, uống nhiều rượu; trẻ nhỏ Tỳ Vị non yếu nên rất hay gặp; hoặc trên nền Tỳ hư (Tỳ hư kiêm thực tích, ICD-11 SF73).[1][3][2] Thức ăn ứ lại làm khí cơ trở trệ, Vị khí nghịch lên. Xem Ăn uống thất điều.
3. Biểu hiện
| Nhóm | Biểu hiện |
|---|---|
| Chủ chứng | Thượng vị đầy chướng, đau, cự án sau bữa ăn quá no |
| Kèm theo | Ợ hơi hôi chua, nôn ra thức ăn chưa tiêu, nôn xong thì dễ chịu; chán ăn; trung tiện và phân hôi, tiêu lỏng hoặc táo |
| Lưỡi | Rêu dày nhớt (cấu nị) |
| Mạch | Hoạt hoặc huyền hoạt, trầm thực |
4. Phân biệt với các chứng dễ nhầm
| Chứng | Điểm khác |
|---|---|
| Tỳ khí hư | Hư chứng: đầy sau ăn dù ăn ít, mệt, phân lỏng, lưỡi nhạt |
| Hàn thấp khốn Tỳ | Không có bữa ăn quá độ, miệng dính, người nặng nề |
| Vị hàn | Đau lạnh, nôn nước trong, liên quan nhiễm lạnh |
Nguồn: [2]
5. Nguyên tắc điều trị
Pháp trị: Tiêu thực đạo trệ, hòa Vị (thuộc “tiêu pháp“); tích trệ hóa nhiệt, táo bón thì kết hợp thông hạ.[2] Bài thuốc tiêu biểu được giáo trình nêu: Bảo hòa hoàn; tích trệ kèm thấp nhiệt, táo bón: Chỉ thực đạo trệ hoàn. Đây chỉ là tên để tham khảo; việc chọn, gia giảm và liều dùng do thầy thuốc quyết định sau khi khám.
6. Liên hệ huyệt và vị thuốc
Y văn nhắc tới Trung quản (CV12), Hạ quản (CV10), Thiên khu (ST25), Túc tam lý (ST36), Nội quan (PC6) (chống nôn). Bảo hòa hoàn có Phục linh và Liên kiều; Chỉ thực đạo trệ hoàn có Đại hoàng, Hoàng liên, Hoàng cầm, Bạch truật. Xem Bát pháp. Tên vị thuốc trong bài chỉ để minh họa nhóm công năng theo y văn; dùng thuốc cổ truyền cần thầy thuốc khám và kê đơn, vì nhiều vị có độc tính, tương tác thuốc hoặc chống chỉ định (phụ nữ có thai, người đang dùng thuốc tây).
7. Góc nhìn y học hiện đại – khi nào cần đi khám
Đầy bụng, khó tiêu sau bữa ăn lớn thường tự hết. Đau bụng dữ dội, nôn liên tục, bụng chướng căng không trung tiện được, nôn ra máu, sốt cao, trẻ nhỏ lừ đừ có thể là tắc ruột, viêm tụy, viêm ruột thừa, ngộ độc thực phẩm – cần cấp cứu.[4] Nôn ra máu hoặc dịch như bã cà phê, đi ngoài phân đen như hắc ín, đau bụng dữ dội đột ngột, nuốt nghẹn, sụt cân không rõ lý do, thiếu máu là dấu hiệu phải đi khám ngay (có thể là loét dạ dày chảy máu, thủng ổ loét hoặc ung thư).[5][6]
Câu hỏi thường gặp
Có nên tự gây nôn khi đầy bụng?
Không nên; nếu khó chịu nhiều hoặc nghi ngộ độc thì đến cơ sở y tế.
Vì sao trẻ em hay bị thực tích?
Theo YHCT, Tỳ Vị trẻ nhỏ chưa hoàn thiện (“Tỳ thường bất túc”), dễ tổn thương khi ăn quá độ.[2]
Kết luận
Thực trệ Vị quản – thức ăn đình trệ ở Vị, biểu hiện thượng vị đầy chướng đau cự án, ợ hôi chua, nôn ra thức ăn, rêu dày nhớt, mạch hoạt; pháp trị là tiêu thực đạo trệ, hòa Vị.[1][2]
Xem bảng tổng hợp các chứng: Biện chứng tạng phủ (2): Tỳ, Can, Thận.
Tài liệu tham khảo
- Tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 «中医临床诊疗术语 第2部分:证候» (Thuật ngữ chẩn trị lâm sàng Trung y – Phần 2: Chứng hậu), ban hành và có hiệu lực 26/11/2021
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- World Health Organization. ICD-11, Chương 26 «Traditional Medicine Conditions – Module I» – các nhóm chứng tạng phủ (hệ Tâm SF60–SF6Z, hệ Tỳ SF70–SF7Z, hệ Phế SF80–SF8Z…)
- NIDDK. Indigestion (Dyspepsia)
- NIDDK. Gastrointestinal (GI) Bleeding
- NIDDK. Peptic Ulcers (Stomach or Duodenal Ulcers)