Vị âm hư: nguyên nhân, biểu hiện và nguyên tắc điều trị
Vị âm hư là chứng âm dịch của Vị thiếu, Vị mất nhu nhuận và hòa giáng: đau âm ỉ rát vùng thượng vị, cồn cào, đói mà không muốn ăn, miệng họng khô, nấc, táo bón, lưỡi đỏ khô ít rêu, mạch tế sác.[1][2]

1. Định nghĩa
Theo tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 (mục 6.3.2.3.2, «胃阴虚证»; tên khác: Vị âm bất túc chứng, Vị âm khuy hư chứng): chứng do âm dịch hao tổn, Vị mất nhu nhuận và hòa giáng; lâm sàng có thượng vị bí trướng hoặc đau âm ỉ, dễ đói, cồn cào, nhưng không muốn ăn nhiều, miệng khô họng ráo, nấc, nôn khan, hơi thở ngắn tiếng nhỏ, đại tiện khô, chất lưỡi đỏ khô nứt, ít hoặc không rêu, mạch tế sác, kèm bứt rứt, lòng bàn tay chân nóng, gầy.[1] Trong ICD-11 của WHO, chứng này tương ứng mục SF7E «Stomach yin deficiency pattern».[3]
2. Nguyên nhân và cơ chế
Do bệnh nhiệt về sau làm hao tân dịch, Vị nhiệt lâu ngày, ăn nhiều đồ cay nóng, nôn mửa, tiêu chảy nhiều, hoặc tình chí uất hóa hỏa.[2] Vị ưa nhuận ghét táo; âm dịch thiếu thì Vị khô, hư nhiệt sinh ra. Xem Tân dịch thất thường.
3. Biểu hiện
| Nhóm | Biểu hiện |
|---|---|
| Chủ chứng | Đau âm ỉ, rát thượng vị; cồn cào, đói mà không muốn ăn hoặc ăn ít |
| Dấu hiệu khô | Miệng họng khô, nấc, nôn khan, táo bón |
| Hư nhiệt | Bứt rứt, lòng bàn tay chân nóng, gầy |
| Lưỡi | Đỏ, khô, có thể nứt, ít hoặc không rêu (lưỡi bóc) |
| Mạch | Tế sác |
4. Phân biệt với các chứng dễ nhầm
| Chứng | Điểm khác |
|---|---|
| Vị nhiệt | Thực nhiệt: đau rát cự án, ăn nhiều, khát thích lạnh, rêu vàng |
| Đại trường tân khuy | Táo bón là chính, ít triệu chứng thượng vị |
| Vị khí hư | Đau âm ỉ thích xoa, ăn vào đỡ, mệt, lưỡi nhạt |
Nguồn: [2]
5. Nguyên tắc điều trị
Pháp trị: Tư dưỡng Vị âm, ích Vị sinh tân, hòa Vị giáng nghịch.[2] Bài thuốc tiêu biểu được giáo trình nêu: Ích vị thang; nấc, nôn khan nhiều: Mạch môn đông thang. Đây chỉ là tên để tham khảo; việc chọn, gia giảm và liều dùng do thầy thuốc quyết định sau khi khám.
6. Liên hệ huyệt và vị thuốc
Y văn nhắc tới Trung quản (CV12), Túc tam lý (ST36), Tam âm giao (SP6), Nội quan (PC6). Phép “toan cam hóa âm” (chua phối ngọt để sinh âm) hay được minh họa bằng cặp Bạch thược – Cam thảo. Tên vị thuốc trong bài chỉ để minh họa nhóm công năng theo y văn; dùng thuốc cổ truyền cần thầy thuốc khám và kê đơn, vì nhiều vị có độc tính, tương tác thuốc hoặc chống chỉ định (phụ nữ có thai, người đang dùng thuốc tây).
7. Góc nhìn y học hiện đại – khi nào cần đi khám
Đau thượng vị âm ỉ kéo dài, chán ăn, gầy sút, khô miệng có thể gặp trong viêm teo dạ dày, loét, ung thư dạ dày, tiểu đường, hội chứng khô – cần khám, nội soi khi có chỉ định. Sụt cân, nuốt nghẹn, thiếu máu là dấu hiệu báo động.[4] Nôn ra máu hoặc dịch như bã cà phê, đi ngoài phân đen như hắc ín, đau bụng dữ dội đột ngột, nuốt nghẹn, sụt cân không rõ lý do, thiếu máu là dấu hiệu phải đi khám ngay (có thể là loét dạ dày chảy máu, thủng ổ loét hoặc ung thư).[5][6]
Câu hỏi thường gặp
Vì sao “đói mà không muốn ăn”?
Theo YHCT, hư nhiệt gây cồn cào như đói, nhưng Vị thiếu âm dịch nên không thu nạp được nhiều.[1][2]
Lưỡi bóc có ý nghĩa gì?
Y văn coi lưỡi bóc (mất rêu từng mảng hoặc toàn bộ) là dấu hiệu Vị âm hao tổn.[2] Xem Rêu lưỡi.
Kết luận
Vị âm hư – âm dịch của Vị thiếu, biểu hiện đau âm ỉ rát thượng vị, đói mà không muốn ăn, khô miệng, nấc, táo bón, lưỡi đỏ khô ít rêu, mạch tế sác; pháp trị là tư dưỡng Vị âm, hòa Vị giáng nghịch.[1][2]
Xem bảng tổng hợp các chứng: Biện chứng tạng phủ (2): Tỳ, Can, Thận.
Tài liệu tham khảo
- Tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 «中医临床诊疗术语 第2部分:证候» (Thuật ngữ chẩn trị lâm sàng Trung y – Phần 2: Chứng hậu), ban hành và có hiệu lực 26/11/2021
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- World Health Organization. ICD-11, Chương 26 «Traditional Medicine Conditions – Module I» – các nhóm chứng tạng phủ (hệ Tâm SF60–SF6Z, hệ Tỳ SF70–SF7Z, hệ Phế SF80–SF8Z…)
- NIDDK. Indigestion (Dyspepsia)
- NIDDK. Gastrointestinal (GI) Bleeding
- NIDDK. Peptic Ulcers (Stomach or Duodenal Ulcers)