Lý Luận

Vị âm hư

Chứng tạng phủ · 胃陰虛證

Vị âm hư: nguyên nhân, biểu hiện và nguyên tắc điều trị

Cập nhật lần cuốiKhoảng 5 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtdưới 1 phút

Vị âm hư là chứng âm dịch của Vị thiếu, Vị mất nhu nhuận và hòa giáng: đau âm ỉ rát vùng thượng vị, cồn cào, đói mà không muốn ăn, miệng họng khô, nấc, táo bón, lưỡi đỏ khô ít rêu, mạch tế sác.[1][2]

Vị âm hư – Chứng tạng phủ
Vị âm hư
Lưu ý khi đọc: Bài viết trình bày lý luận Y học cổ truyền để học tập và tra cứu. Các ví dụ về bệnh lý, huyệt và vị thuốc chỉ minh họa cách lý luận vận dụng, không phải hướng dẫn tự chẩn đoán, tự châm cứu hay tự dùng thuốc.
Lưu ý: Bài trình bày một chứng (hội chứng) của YHCT để học tập. Tên chứng không phải chẩn đoán bệnh; tên bài thuốc chỉ nêu để biết, website không ghi thành phần, liều lượng và không hướng dẫn tự dùng thuốc hay tự châm cứu.

1. Định nghĩa

Theo tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 (mục 6.3.2.3.2, «胃阴虚证»; tên khác: Vị âm bất túc chứng, Vị âm khuy hư chứng): chứng do âm dịch hao tổn, Vị mất nhu nhuận và hòa giáng; lâm sàng có thượng vị bí trướng hoặc đau âm ỉ, dễ đói, cồn cào, nhưng không muốn ăn nhiều, miệng khô họng ráo, nấc, nôn khan, hơi thở ngắn tiếng nhỏ, đại tiện khô, chất lưỡi đỏ khô nứt, ít hoặc không rêu, mạch tế sác, kèm bứt rứt, lòng bàn tay chân nóng, gầy.[1] Trong ICD-11 của WHO, chứng này tương ứng mục SF7E «Stomach yin deficiency pattern».[3]

2. Nguyên nhân và cơ chế

Do bệnh nhiệt về sau làm hao tân dịch, Vị nhiệt lâu ngày, ăn nhiều đồ cay nóng, nôn mửa, tiêu chảy nhiều, hoặc tình chí uất hóa hỏa.[2] Vị ưa nhuận ghét táo; âm dịch thiếu thì Vị khô, hư nhiệt sinh ra. Xem Tân dịch thất thường.

3. Biểu hiện

Nhóm Biểu hiện
Chủ chứng Đau âm ỉ, rát thượng vị; cồn cào, đói mà không muốn ăn hoặc ăn ít
Dấu hiệu khô Miệng họng khô, nấc, nôn khan, táo bón
Hư nhiệt Bứt rứt, lòng bàn tay chân nóng, gầy
Lưỡi Đỏ, khô, có thể nứt, ít hoặc không rêu (lưỡi bóc)
Mạch Tế sác

Nguồn: [1][2]

4. Phân biệt với các chứng dễ nhầm

Chứng Điểm khác
Vị nhiệt Thực nhiệt: đau rát cự án, ăn nhiều, khát thích lạnh, rêu vàng
Đại trường tân khuy Táo bón là chính, ít triệu chứng thượng vị
Vị khí hư Đau âm ỉ thích xoa, ăn vào đỡ, mệt, lưỡi nhạt

Nguồn: [2]

5. Nguyên tắc điều trị

Pháp trị: Tư dưỡng Vị âm, ích Vị sinh tân, hòa Vị giáng nghịch.[2] Bài thuốc tiêu biểu được giáo trình nêu: Ích vị thang; nấc, nôn khan nhiều: Mạch môn đông thang. Đây chỉ là tên để tham khảo; việc chọn, gia giảm và liều dùng do thầy thuốc quyết định sau khi khám.

6. Liên hệ huyệt và vị thuốc

Y văn nhắc tới Trung quản (CV12), Túc tam lý (ST36), Tam âm giao (SP6), Nội quan (PC6). Phép “toan cam hóa âm” (chua phối ngọt để sinh âm) hay được minh họa bằng cặp Bạch thược – Cam thảo. Tên vị thuốc trong bài chỉ để minh họa nhóm công năng theo y văn; dùng thuốc cổ truyền cần thầy thuốc khám và kê đơn, vì nhiều vị có độc tính, tương tác thuốc hoặc chống chỉ định (phụ nữ có thai, người đang dùng thuốc tây).

7. Góc nhìn y học hiện đại – khi nào cần đi khám

Đau thượng vị âm ỉ kéo dài, chán ăn, gầy sút, khô miệng có thể gặp trong viêm teo dạ dày, loét, ung thư dạ dày, tiểu đường, hội chứng khô – cần khám, nội soi khi có chỉ định. Sụt cân, nuốt nghẹn, thiếu máu là dấu hiệu báo động.[4] Nôn ra máu hoặc dịch như bã cà phê, đi ngoài phân đen như hắc ín, đau bụng dữ dội đột ngột, nuốt nghẹn, sụt cân không rõ lý do, thiếu máu là dấu hiệu phải đi khám ngay (có thể là loét dạ dày chảy máu, thủng ổ loét hoặc ung thư).[5][6]

Câu hỏi thường gặp

Vì sao “đói mà không muốn ăn”?

Theo YHCT, hư nhiệt gây cồn cào như đói, nhưng Vị thiếu âm dịch nên không thu nạp được nhiều.[1][2]

Lưỡi bóc có ý nghĩa gì?

Y văn coi lưỡi bóc (mất rêu từng mảng hoặc toàn bộ) là dấu hiệu Vị âm hao tổn.[2] Xem Rêu lưỡi.

Kết luận

Vị âm hư – âm dịch của Vị thiếu, biểu hiện đau âm ỉ rát thượng vị, đói mà không muốn ăn, khô miệng, nấc, táo bón, lưỡi đỏ khô ít rêu, mạch tế sác; pháp trị là tư dưỡng Vị âm, hòa Vị giáng nghịch.[1][2]

Xem bảng tổng hợp các chứng: Biện chứng tạng phủ (2): Tỳ, Can, Thận.

Tài liệu tham khảo

  1. Tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 «中医临床诊疗术语 第2部分:证候» (Thuật ngữ chẩn trị lâm sàng Trung y – Phần 2: Chứng hậu), ban hành và có hiệu lực 26/11/2021
  2. Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
  3. World Health Organization. ICD-11, Chương 26 «Traditional Medicine Conditions – Module I» – các nhóm chứng tạng phủ (hệ Tâm SF60–SF6Z, hệ Tỳ SF70–SF7Z, hệ Phế SF80–SF8Z…)
  4. NIDDK. Indigestion (Dyspepsia)
  5. NIDDK. Gastrointestinal (GI) Bleeding
  6. NIDDK. Peptic Ulcers (Stomach or Duodenal Ulcers)

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ