Lý Luận

Vị nhiệt (Vị hỏa)

Chứng tạng phủ · 胃熱熾盛證

Vị nhiệt (Vị hỏa sí thịnh): nguyên nhân, biểu hiện và nguyên tắc điều trị

Cập nhật lần cuốiKhoảng 5 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtdưới 1 phút

Vị nhiệt là chứng nhiệt tích thịnh ở Vị: đau rát thượng vị, cự án, cồn cào, ợ chua, ăn nhiều mau đói, khát thích uống lạnh, hôi miệng, lợi sưng đau, táo bón, lưỡi đỏ rêu vàng, mạch sác.[1][2]

Vị nhiệt (Vị hỏa) – Chứng tạng phủ
Vị nhiệt (Vị hỏa)
Lưu ý khi đọc: Bài viết trình bày lý luận Y học cổ truyền để học tập và tra cứu. Các ví dụ về bệnh lý, huyệt và vị thuốc chỉ minh họa cách lý luận vận dụng, không phải hướng dẫn tự chẩn đoán, tự châm cứu hay tự dùng thuốc.
Lưu ý: Bài trình bày một chứng (hội chứng) của YHCT để học tập. Tên chứng không phải chẩn đoán bệnh; tên bài thuốc chỉ nêu để biết, website không ghi thành phần, liều lượng và không hướng dẫn tự dùng thuốc hay tự châm cứu.

1. Định nghĩa

Theo tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 (mục 6.3.2.2.1, «胃热炽盛证»; tên khác: Vị nhiệt ủng thịnh chứng, Vị trung tích nhiệt chứng): chứng do ăn uống không điều độ, ăn nhiều béo ngọt, rượu, cay nóng, khiến nhiệt tích bên trong, ủng trệ ở Vị; lâm sàng có thượng vị đau rát, cự án, cồn cào, ợ chua, hoặc ăn nhiều mau đói, khát thích uống lạnh, táo bón, nước tiểu ít vàng, lưỡi đỏ, rêu vàng, mạch sác, có thể kèm lợi sưng đau, chảy máu chân răng, hôi miệng.[1] Trong ICD-11 của WHO, chứng này tương ứng mục SF7F «Stomach heat pattern».[3]

2. Nguyên nhân và cơ chế

Do ăn nhiều đồ cay nóng, béo ngọt, rượu; tình chí uất hóa hỏa (Can hỏa phạm Vị); hoặc nhiệt tà vào trong.[1][2] Kinh Vị đi qua lợi răng hàm trên, nên Vị hỏa hay biểu hiện ở lợi. Xem Hỏa tà, Ăn uống thất điều.

3. Biểu hiện

Nhóm Biểu hiện
Chủ chứng Đau rát thượng vị, cự án; cồn cào, ợ chua; ăn nhiều mau đói
Kèm theo Khát thích uống lạnh, hôi miệng, lợi sưng đau hoặc chảy máu, táo bón, nước tiểu vàng
Lưỡi Đỏ, rêu vàng
Mạch Hoạt sác hoặc sác

Nguồn: [1][2]

4. Phân biệt với các chứng dễ nhầm

Chứng Điểm khác
Vị âm hư Hư nhiệt: đau âm ỉ rát, đói mà không muốn ăn, lưỡi đỏ ít rêu, mạch tế sác
Vị hàn Đau lạnh, thích ấm, nôn nước trong, rêu trắng
Tâm hỏa thượng viêm Loét lưỡi, bứt rứt, mất ngủ; không nổi bật triệu chứng dạ dày

Nguồn: [2]

5. Nguyên tắc điều trị

Pháp trị: Thanh Vị tả hỏa.[2] Bài thuốc tiêu biểu được giáo trình nêu: Thanh vị tán; kèm âm hư (đau răng, khát): Ngọc nữ tiễn. Đây chỉ là tên để tham khảo; việc chọn, gia giảm và liều dùng do thầy thuốc quyết định sau khi khám.

6. Liên hệ huyệt và vị thuốc

Y văn nhắc tới Nội đình (ST44) (huỳnh huyệt kinh Vị, hay nêu cho Vị hỏa, đau răng), Hợp cốc (LI4), Trung quản (CV12), Túc tam lý (ST36). Thanh vị tán có Hoàng liên và Đương quy; vị thanh nhiệt khác như Chi tử, Hoàng cầm. Tên vị thuốc trong bài chỉ để minh họa nhóm công năng theo y văn; dùng thuốc cổ truyền cần thầy thuốc khám và kê đơn, vì nhiều vị có độc tính, tương tác thuốc hoặc chống chỉ định (phụ nữ có thai, người đang dùng thuốc tây).

7. Góc nhìn y học hiện đại – khi nào cần đi khám

Đau rát thượng vị, ợ chua thường gặp trong trào ngược dạ dày – thực quản, viêm loét dạ dày; ăn nhiều mau đói, khát nhiều, sụt cân có thể là tiểu đường hoặc cường giáp – nên xét nghiệm. Sưng lợi, chảy máu chân răng cần khám nha khoa.[4] Nôn ra máu hoặc dịch như bã cà phê, đi ngoài phân đen như hắc ín, đau bụng dữ dội đột ngột, nuốt nghẹn, sụt cân không rõ lý do, thiếu máu là dấu hiệu phải đi khám ngay (có thể là loét dạ dày chảy máu, thủng ổ loét hoặc ung thư).[5][4]

Câu hỏi thường gặp

Ợ chua, nóng rát có phải Vị nhiệt?

Thường được xếp vào Vị nhiệt hoặc Can Vị bất hòa; trào ngược kéo dài cần khám tiêu hóa.[2][6]

Ăn nhiều mà vẫn gầy có phải Vị hỏa?

Y văn gọi là “tiêu cốc thiện cơ”; cần xét nghiệm đường huyết và tuyến giáp trước.[2]

Kết luận

Vị nhiệt (Vị hỏa) – nhiệt tích thịnh ở Vị, biểu hiện đau rát thượng vị, cồn cào, mau đói, khát thích lạnh, hôi miệng, lợi sưng, lưỡi đỏ rêu vàng, mạch sác; pháp trị là thanh Vị tả hỏa.[1][2]

Xem bảng tổng hợp các chứng: Biện chứng tạng phủ (2): Tỳ, Can, Thận.

Tài liệu tham khảo

  1. Tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 «中医临床诊疗术语 第2部分:证候» (Thuật ngữ chẩn trị lâm sàng Trung y – Phần 2: Chứng hậu), ban hành và có hiệu lực 26/11/2021
  2. Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
  3. World Health Organization. ICD-11, Chương 26 «Traditional Medicine Conditions – Module I» – các nhóm chứng tạng phủ (hệ Tâm SF60–SF6Z, hệ Tỳ SF70–SF7Z, hệ Phế SF80–SF8Z…)
  4. NIDDK. Peptic Ulcers (Stomach or Duodenal Ulcers)
  5. NIDDK. Gastrointestinal (GI) Bleeding
  6. NIDDK. Indigestion (Dyspepsia)

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ