Can dương thượng cang: nguyên nhân, biểu hiện và nguyên tắc điều trị
Can dương thượng cang là chứng âm của Can Thận không đủ, dương khí của Can bốc lên quá mức (“trên thực dưới hư”): đau căng đầu, chóng mặt, ù tai, mặt nóng đỏ, dễ cáu, nặng lên khi căng thẳng, kèm lưng gối mỏi, chân nhẹ đầu nặng, lưỡi đỏ, mạch huyền.[1][2]

1. Định nghĩa
Theo tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 (mục 6.2.1.4.2.1, «肝阳上亢证»; tên khác: Can dương thượng nhiễu chứng, Can dương cang thịnh chứng): chứng do Can âm không đủ, dương cang bốc lên nhiễu loạn; lâm sàng có đầu mắt căng đau, chóng mặt, ù tai, mặt đỏ bừng, miệng đắng họng khô, nóng nảy dễ giận, lao lực hay uất giận thì nặng hơn, nặng thì mất ngủ, gáy cứng, chân yếu, dễ ngã, lưỡi đỏ, mạch huyền.[1] Trong ICD-11 của WHO, chứng này tương ứng mục SF52 «Liver yang ascendant hyperactivity pattern».[3]
2. Nguyên nhân và cơ chế
Thường gặp ở tuổi trung niên trở lên: Can Thận âm hư (Can âm hư) không giữ được dương; giận dữ, căng thẳng, thức khuya, rượu làm dương bốc lên.[2] Đặc điểm là bản hư tiêu thực: dưới hư (lưng gối mỏi, chân yếu), trên thực (đau đầu, chóng mặt). Nếu dương cang quá mức có thể “hóa phong” – xem Can phong nội động.
3. Biểu hiện
| Nhóm | Biểu hiện |
|---|---|
| Trên thực | Đau căng đầu, chóng mặt, ù tai, mặt nóng đỏ, mắt đỏ, dễ cáu; nặng lên khi căng thẳng, lao lực |
| Dưới hư | Lưng gối mỏi, chân yếu, “đầu nặng chân nhẹ”, dễ loạng choạng |
| Kèm theo | Mất ngủ, mơ nhiều, miệng đắng họng khô, gáy cứng |
| Lưỡi | Đỏ |
| Mạch | Huyền hữu lực hoặc huyền tế sác |
4. Phân biệt với các chứng dễ nhầm
| Chứng | Điểm khác |
|---|---|
| Can hỏa thượng viêm | Thực nhiệt toàn thân: sốt, khát, táo bón, rêu vàng; không có “dưới hư” |
| Can âm hư | Hư nhiệt là chính, ít triệu chứng dương bốc lên |
| Can phong nội động | Đã có “phong”: run, co giật, tê một bên, méo miệng |
Nguồn: [2]
5. Nguyên tắc điều trị
Pháp trị: Bình Can tiềm dương, tư dưỡng Can Thận.[2] Bài thuốc tiêu biểu được giáo trình nêu: Thiên ma câu đằng ẩm; Trấn can tức phong thang (dương cang mạnh có xu hướng hóa phong). Đây chỉ là tên để tham khảo; việc chọn, gia giảm và liều dùng do thầy thuốc quyết định sau khi khám.
6. Liên hệ huyệt và vị thuốc
Y văn nhắc tới Thái xung (LR3), Phong trì (GB20), Thái khê (KI3), Bách hội (GV20), Hành gian (LR2). Thiên ma câu đằng ẩm có nhiều vị trong kho: Đỗ trọng, Ngưu tất, Ích mẫu, Hoàng cầm, Chi tử. Tên vị thuốc trong bài chỉ để minh họa nhóm công năng theo y văn; dùng thuốc cổ truyền cần thầy thuốc khám và kê đơn, vì nhiều vị có độc tính, tương tác thuốc hoặc chống chỉ định (phụ nữ có thai, người đang dùng thuốc tây).
7. Góc nhìn y học hiện đại – khi nào cần đi khám
Biểu hiện của chứng này rất giống tăng huyết áp – bệnh phổ biến, thường không có triệu chứng, dẫn tới đột quỵ, nhồi máu cơ tim, suy thận. Cần đo huyết áp định kỳ; người đã được chẩn đoán tăng huyết áp phải dùng thuốc theo bác sĩ, không tự bỏ thuốc để thay bằng thuốc nam.[4] Dấu hiệu đột quỵ – gọi 115 ngay: méo miệng, yếu hoặc tê một bên tay chân, nói khó, nhìn mờ đột ngột, chóng mặt dữ dội mất thăng bằng, đau đầu dữ dội đột ngột.[5]
Câu hỏi thường gặp
Can dương thượng cang có phải là cao huyết áp?
Nhiều người tăng huyết áp có biểu hiện chứng này, nhưng không đồng nhất; chẩn đoán tăng huyết áp dựa vào đo huyết áp.[4][2]
Vì sao lại “tư Thận” khi chữa bệnh ở đầu?
Vì gốc là âm của Can Thận hư (dưới hư) không giữ được dương; bổ gốc để dương không bốc lên.[2]
Kết luận
Can dương thượng cang – âm Can Thận hư, dương Can bốc lên, biểu hiện đau căng đầu, chóng mặt, ù tai, mặt đỏ, dễ cáu kèm lưng gối mỏi, chân yếu, lưỡi đỏ, mạch huyền; pháp trị là bình Can tiềm dương, tư dưỡng Can Thận – và luôn cần đo, kiểm soát huyết áp.[1][2][4]
Xem bảng tổng hợp các chứng: Biện chứng tạng phủ (2): Tỳ, Can, Thận.
Tài liệu tham khảo
- Tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 «中医临床诊疗术语 第2部分:证候» (Thuật ngữ chẩn trị lâm sàng Trung y – Phần 2: Chứng hậu), ban hành và có hiệu lực 26/11/2021
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- World Health Organization. ICD-11, Chương 26 «Traditional Medicine Conditions – Module I» – các nhóm chứng tạng phủ (hệ Tâm SF60–SF6Z, hệ Tỳ SF70–SF7Z, hệ Phế SF80–SF8Z…)
- World Health Organization. Hypertension – fact sheet
- CDC. Signs and Symptoms of Stroke