Can âm hư: nguyên nhân, biểu hiện và nguyên tắc điều trị
Can âm hư là chứng âm dịch của Can thiếu, Can mất nhu dưỡng, hư nhiệt sinh ra: chóng mặt, mắt khô rít, nhìn mờ, ù tai như ve kêu, mất ngủ, đau âm ỉ hạ sườn, gân giật, lòng bàn tay chân nóng, gò má đỏ, lưỡi đỏ ít rêu, mạch huyền tế sác.[1][2]

1. Định nghĩa
Theo tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 (mục 6.2.1.3.3, «肝阴虚证»; tên khác: Can âm khuy hư chứng): chứng do tà làm tổn thương phần âm, hoặc tạng phủ hư tổn, âm dịch sinh ra không đủ, Can mất nhu dưỡng, hư nhiệt sinh bên trong; lâm sàng có chóng mặt, mắt khô rít, nhìn mờ, ù tai như ve kêu, mất ngủ, mơ nhiều, nặng thì có lúc choáng ngã, gân giật thịt máy, hạ sườn đau âm ỉ, lưỡi đỏ, ít rêu, mạch huyền tế hoặc sác, kèm ngũ tâm phiền nhiệt, gò má đỏ, miệng đắng, họng khô.[1] Trong ICD-11 của WHO, chứng này tương ứng mục SF50 «Liver yin deficiency pattern».[3]
2. Nguyên nhân và cơ chế
Do tình chí uất hóa hỏa làm hao âm, bệnh nhiệt về sau, Thận âm hư không nuôi được Can (“ất quý đồng nguyên” – Can Thận cùng nguồn; Can Thận âm hư, ICD-11 SF5H).[3][2] Âm hư không chế được dương thì dễ thành Can dương thượng cang, nặng hơn thành âm hư động phong. Xem Âm dương thất điều.
3. Biểu hiện
| Nhóm | Biểu hiện |
|---|---|
| Đầu mắt tai | Chóng mặt, mắt khô rít, nhìn mờ, ù tai tiếng nhỏ như ve kêu |
| Gân, sườn | Gân giật, thịt máy, đau âm ỉ hạ sườn |
| Hư nhiệt | Lòng bàn tay chân nóng, gò má đỏ, sốt nhẹ về chiều, ra mồ hôi trộm, họng khô, mất ngủ |
| Lưỡi | Đỏ, ít rêu, ít tân |
| Mạch | Huyền tế sác |
4. Phân biệt với các chứng dễ nhầm
| Chứng | Điểm khác |
|---|---|
| Can huyết hư | Không có hư nhiệt, lưỡi nhạt |
| Can hỏa thượng viêm | Thực nhiệt: mặt mắt đỏ, rêu vàng, mạch huyền sác hữu lực |
| Tâm âm hư | Nổi bật hồi hộp, bứt rứt, mất ngủ |
Nguồn: [2]
5. Nguyên tắc điều trị
Pháp trị: Tư âm dưỡng Can (tư bổ Can Thận).[2] Bài thuốc tiêu biểu được giáo trình nêu: Nhất quán tiễn (đau sườn âm ỉ); Kỷ cúc địa hoàng hoàn (mắt khô mờ, chóng mặt). Đây chỉ là tên để tham khảo; việc chọn, gia giảm và liều dùng do thầy thuốc quyết định sau khi khám.
6. Liên hệ huyệt và vị thuốc
Y văn nhắc tới Thái xung (LR3), Thái khê (KI3), Can du (BL18), Thận du (BL23), Tam âm giao (SP6). Vị dưỡng âm huyết như Thục địa, Bạch thược; Cúc hoa có trong Kỷ cúc địa hoàng hoàn. Tên vị thuốc trong bài chỉ để minh họa nhóm công năng theo y văn; dùng thuốc cổ truyền cần thầy thuốc khám và kê đơn, vì nhiều vị có độc tính, tương tác thuốc hoặc chống chỉ định (phụ nữ có thai, người đang dùng thuốc tây).
7. Góc nhìn y học hiện đại – khi nào cần đi khám
Mắt khô, nhìn mờ cần khám mắt (khô mắt, đục thủy tinh thể, bệnh võng mạc do tiểu đường, tăng huyết áp). Đau âm ỉ hạ sườn phải kéo dài, mệt, chán ăn cần khám gan: viêm gan B mạn thường không có triệu chứng nhưng có thể dẫn tới xơ gan, ung thư gan – nên xét nghiệm và tiêm phòng.[4] Chóng mặt kèm dấu hiệu thần kinh là cấp cứu. Dấu hiệu đột quỵ – gọi 115 ngay: méo miệng, yếu hoặc tê một bên tay chân, nói khó, nhìn mờ đột ngột, chóng mặt dữ dội mất thăng bằng, đau đầu dữ dội đột ngột.[5]
Câu hỏi thường gặp
“Ất quý đồng nguyên” nghĩa là gì?
Ất (Mộc) chỉ Can, Quý (Thủy) chỉ Thận; Can Thận cùng nguồn tinh huyết, nên Can âm hư thường đi kèm Thận âm hư.[2]
Can âm hư có liên quan bệnh gan?
Không đồng nghĩa; người có bệnh gan cần theo dõi chuyên khoa và không tự dùng thuốc vì nhiều thảo dược có thể gây hại gan.[4]
Kết luận
Can âm hư – âm của Can thiếu sinh hư nhiệt, biểu hiện chóng mặt, mắt khô mờ, ù tai, gân giật, đau âm ỉ hạ sườn, ngũ tâm phiền nhiệt, lưỡi đỏ ít rêu, mạch huyền tế sác; pháp trị là tư âm dưỡng Can.[1][2]
Xem bảng tổng hợp các chứng: Biện chứng tạng phủ (2): Tỳ, Can, Thận.
Tài liệu tham khảo
- Tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 «中医临床诊疗术语 第2部分:证候» (Thuật ngữ chẩn trị lâm sàng Trung y – Phần 2: Chứng hậu), ban hành và có hiệu lực 26/11/2021
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- World Health Organization. ICD-11, Chương 26 «Traditional Medicine Conditions – Module I» – các nhóm chứng tạng phủ (hệ Tâm SF60–SF6Z, hệ Tỳ SF70–SF7Z, hệ Phế SF80–SF8Z…)
- World Health Organization. Hepatitis B – fact sheet
- CDC. Signs and Symptoms of Stroke