Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác
Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác (1724–1791) là đại danh y, nhà văn hóa Việt Nam, tác giả bộ «Hải Thượng y tông tâm lĩnh» và «Thượng kinh ký sự»; năm 2023, UNESCO thông qua nghị quyết vinh danh ông.[1][2]

1. Tiểu sử
– Sinh năm 1724 tại làng Liêu Xá, huyện Đường Hào, trấn Hải Dương (nay thuộc tỉnh Hưng Yên), trong gia đình khoa bảng; có tài liệu ghi năm sinh 1720.[1][3]
– Từ năm 1746, ông về quê mẹ ở Hương Sơn (Hà Tĩnh) để chăm mẹ, rồi chuyên tâm nghiên cứu y học, chữa bệnh và dạy học.[1]
– Năm 1782, ông được chúa Trịnh triệu ra kinh chữa bệnh cho thế tử Trịnh Cán và chúa Trịnh Sâm; chuyến đi được ghi lại trong «Thượng kinh ký sự».[1][4]
– Mất ngày rằm tháng Giêng năm Tân Hợi (1791).[1]
2. Hải Thượng y tông tâm lĩnh
Bộ sách 28 tập, 66 quyển, được coi là bộ bách khoa về YHCT của Việt Nam, hoàn thành cơ bản khoảng năm 1770.[1][5] Bộ sách bàn về lý luận (Nội kinh, âm dương, tạng phủ), chẩn đoán, dược học (gồm các vị thuốc nam), phương tễ, các khoa lâm sàng (phụ, nhi, đậu sởi…), y án, dưỡng sinh («Vệ sinh yếu quyết») và y đức.[5][6] Xem Trị vị bệnh, Dưỡng sinh.
3. Thượng kinh ký sự
Cuốn ký sự ghi lại hành trình từ Hương Sơn ra Thăng Long và những gì ông chứng kiến trong phủ chúa – vừa là tài liệu y học (các ca bệnh), vừa là tác phẩm văn học, sử liệu quý về xã hội cuối thời Lê – Trịnh.[4][1]
4. Y đức
Ông coi nghề y là “nhân thuật” – nghề của lòng thương người; thầy thuốc phải đặt lợi ích người bệnh lên trên, không phân biệt giàu nghèo, không vụ lợi.[5] Những lời răn về y đức của ông được truyền dạy trong ngành y Việt Nam đến nay.
5. Tôn vinh
– Ngày 21/11/2023, Kỳ họp lần thứ 42 Đại hội đồng UNESCO tại Paris thông qua nghị quyết vinh danh ông trong danh sách danh nhân văn hóa, sự kiện lịch sử được UNESCO kỷ niệm.[2]
– Năm 2024, Việt Nam tổ chức kỷ niệm 300 năm ngày sinh của ông.[1]
Câu hỏi thường gặp
“Hải Thượng Lãn Ông” nghĩa là gì?
Đây là tên hiệu của ông; “Lãn Ông” thường được hiểu là “ông già lười” – ý tự nhận lười danh lợi.[7]
Hải Thượng Lãn Ông có dùng thuốc bắc không?
Có. Ông dùng cả thuốc bắc và thuốc nam, đồng thời ghi chép, phổ biến nhiều vị thuốc nam.[5]
Kết luận
Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác (1724–1791) để lại bộ Hải Thượng y tông tâm lĩnh 28 tập 66 quyển, Thượng kinh ký sự và tấm gương y đức; ông được UNESCO vinh danh năm 2023.[1][2][5]
Tài liệu tham khảo
- Cổng thông tin điện tử tỉnh Hà Tĩnh. Tiểu sử Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác (12/2024)
- VnEconomy. UNESCO vinh danh Đại danh y Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác của Việt Nam (22/11/2023)
- Vài nét về Đông y Việt Nam. Tạp chí Xưa và Nay số 102 (10/2001), đăng lại trên trang Liên hiệp các Hội KH&KT Việt Nam
- Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác. Thượng kinh ký sự (上京記事)
- Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác. Hải Thượng y tông tâm lĩnh (海上醫宗心領)
- Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác. Hải Thượng y tông tâm lĩnh, quyển «Vệ sinh yếu quyết»
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học