Kim – Nguyên tứ đại gia: bốn trường phái lớn
Đời Kim – Nguyên (thế kỷ 12–14), bốn y gia Lưu Hoàn Tố, Trương Tử Hòa, Lý Đông Viên và Chu Đan Khê đề xuất bốn trường phái khác nhau – hàn lương, công tà, bổ thổ, tư âm – làm phong phú lý luận YHCT.[1]

1. Bốn đại gia
| Y gia | Trường phái | Quan điểm chính | Tác phẩm tiêu biểu | Bài liên quan |
|---|---|---|---|---|
| Lưu Hoàn Tố | Hàn lương | Bệnh phần nhiều do hỏa nhiệt; “lục khí đều có thể hóa hỏa”; dùng thuốc hàn lương | «Tố vấn huyền cơ nguyên bệnh thức»[2] | Hỏa tà |
| Trương Tử Hòa | Công tà | Bệnh do tà khí, tà đi thì chính yên; giỏi dùng hãn, thổ, hạ | «Nho môn sự thân»[3] | Hãn, thổ, hạ |
| Lý Đông Viên | Bổ thổ | Tỳ Vị là gốc, “nội thương Tỳ Vị, bách bệnh do sinh”; chú trọng thăng dương, bổ khí | «Tỳ vị luận»[4] | Tỳ, Ăn uống |
| Chu Đan Khê | Tư âm | “Dương thường hữu dư, âm thường bất túc”; chú trọng dưỡng âm, giáng hỏa | «Cách trí dư luận»[5] | Âm dương thất điều |
Nguồn: [1]
2. Ý nghĩa
Bốn trường phái xuất phát từ hoàn cảnh bệnh tật và kinh nghiệm khác nhau, bổ sung cho nhau; người học cần thấy mỗi trường phái nhấn mạnh một mặt, không phải đối lập tuyệt đối.[1] Tư tưởng của họ còn thấy rõ trong các phép phù chính khu tà, bổ, thanh.
3. Ảnh hưởng ở Việt Nam
Hải Thượng Lãn Ông nghiên cứu sâu các y gia đời trước, trong đó có các đại gia Kim – Nguyên và Minh – Thanh, rồi rút ra kinh nghiệm phù hợp với người Việt.[6] Xem Hải Thượng Lãn Ông.
4. Góc nhìn hiện đại
Sự đa dạng trường phái cho thấy YHCT luôn tranh luận và phát triển; ngày nay, đánh giá hiệu quả cần thêm phương pháp nghiên cứu khoa học. NCCIH (Hoa Kỳ) cho biết bằng chứng về hiệu quả của các chế phẩm thảo dược cổ truyền còn chưa đủ để kết luận chắc chắn vì nhiều nghiên cứu chất lượng thấp, và khuyên không dùng Y học cổ truyền để thay thế hay trì hoãn điều trị y khoa.[7]
Câu hỏi thường gặp
Trường phái nào “đúng” nhất?
Mỗi trường phái phù hợp với một số loại bệnh, thể chất; YHCT hiện đại dùng biện chứng để chọn hướng phù hợp.[1]
“Bổ thổ” là gì?
Thổ ứng với Tỳ Vị theo ngũ hành; bổ thổ là chú trọng bồi bổ Tỳ Vị.[4]
Kết luận
Kim – Nguyên tứ đại gia – Lưu Hoàn Tố (hàn lương), Trương Tử Hòa (công tà), Lý Đông Viên (bổ thổ), Chu Đan Khê (tư âm) – mỗi người nhấn mạnh một mặt của bệnh lý, cùng làm phong phú lý luận YHCT.[2][3][4][5][1]
Tài liệu tham khảo
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- Lưu Hoàn Tố (劉完素). Tố vấn huyền cơ nguyên bệnh thức (素問玄機原病式)
- Trương Tử Hòa (張子和). Nho môn sự thân (儒門事親)
- Lý Đông Viên (李東垣). Tỳ vị luận (脾胃論)
- Chu Đan Khê (朱丹溪). Cách trí dư luận (格致餘論)
- Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác. Hải Thượng y tông tâm lĩnh (海上醫宗心領)
- NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)