Lý Luận

Kim – Nguyên tứ đại gia

Lịch sử và kinh điển · 金元四大家

Kim – Nguyên tứ đại gia: bốn trường phái lớn

Cập nhật lần cuốiKhoảng 3 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtkhoảng 1 phút

Đời Kim – Nguyên (thế kỷ 12–14), bốn y gia Lưu Hoàn Tố, Trương Tử Hòa, Lý Đông Viên và Chu Đan Khê đề xuất bốn trường phái khác nhau – hàn lương, công tà, bổ thổ, tư âm – làm phong phú lý luận YHCT.[1]

Kim – Nguyên tứ đại gia – Lịch sử và kinh điển
Kim – Nguyên tứ đại gia
Lưu ý khi đọc: Bài viết trình bày lý luận Y học cổ truyền để học tập và tra cứu. Các ví dụ về bệnh lý, huyệt và vị thuốc chỉ minh họa cách lý luận vận dụng, không phải hướng dẫn tự chẩn đoán, tự châm cứu hay tự dùng thuốc.
Về niên đại: Niên đại của nhiều tác phẩm và y gia cổ chỉ là ước định, các tài liệu có khi ghi khác nhau; bài nêu cách ghi thông dụng và ghi chú khi có tranh luận.

1. Bốn đại gia

Y gia Trường phái Quan điểm chính Tác phẩm tiêu biểu Bài liên quan
Lưu Hoàn Tố Hàn lương Bệnh phần nhiều do hỏa nhiệt; “lục khí đều có thể hóa hỏa”; dùng thuốc hàn lương «Tố vấn huyền cơ nguyên bệnh thức»[2] Hỏa tà
Trương Tử Hòa Công tà Bệnh do tà khí, tà đi thì chính yên; giỏi dùng hãn, thổ, hạ «Nho môn sự thân»[3] Hãn, thổ, hạ
Lý Đông Viên Bổ thổ Tỳ Vị là gốc, “nội thương Tỳ Vị, bách bệnh do sinh”; chú trọng thăng dương, bổ khí «Tỳ vị luận»[4] Tỳ, Ăn uống
Chu Đan Khê Tư âm “Dương thường hữu dư, âm thường bất túc”; chú trọng dưỡng âm, giáng hỏa «Cách trí dư luận»[5] Âm dương thất điều

Nguồn: [1]

2. Ý nghĩa

Bốn trường phái xuất phát từ hoàn cảnh bệnh tật và kinh nghiệm khác nhau, bổ sung cho nhau; người học cần thấy mỗi trường phái nhấn mạnh một mặt, không phải đối lập tuyệt đối.[1] Tư tưởng của họ còn thấy rõ trong các phép phù chính khu tà, bổ, thanh.

3. Ảnh hưởng ở Việt Nam

Hải Thượng Lãn Ông nghiên cứu sâu các y gia đời trước, trong đó có các đại gia Kim – Nguyên và Minh – Thanh, rồi rút ra kinh nghiệm phù hợp với người Việt.[6] Xem Hải Thượng Lãn Ông.

4. Góc nhìn hiện đại

Sự đa dạng trường phái cho thấy YHCT luôn tranh luận và phát triển; ngày nay, đánh giá hiệu quả cần thêm phương pháp nghiên cứu khoa học. NCCIH (Hoa Kỳ) cho biết bằng chứng về hiệu quả của các chế phẩm thảo dược cổ truyền còn chưa đủ để kết luận chắc chắn vì nhiều nghiên cứu chất lượng thấp, và khuyên không dùng Y học cổ truyền để thay thế hay trì hoãn điều trị y khoa.[7]

Câu hỏi thường gặp

Trường phái nào “đúng” nhất?

Mỗi trường phái phù hợp với một số loại bệnh, thể chất; YHCT hiện đại dùng biện chứng để chọn hướng phù hợp.[1]

“Bổ thổ” là gì?

Thổ ứng với Tỳ Vị theo ngũ hành; bổ thổ là chú trọng bồi bổ Tỳ Vị.[4]

Kết luận

Kim – Nguyên tứ đại gia – Lưu Hoàn Tố (hàn lương), Trương Tử Hòa (công tà), Lý Đông Viên (bổ thổ), Chu Đan Khê (tư âm) – mỗi người nhấn mạnh một mặt của bệnh lý, cùng làm phong phú lý luận YHCT.[2][3][4][5][1]

Tài liệu tham khảo

  1. Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
  2. Lưu Hoàn Tố (劉完素). Tố vấn huyền cơ nguyên bệnh thức (素問玄機原病式)
  3. Trương Tử Hòa (張子和). Nho môn sự thân (儒門事親)
  4. Lý Đông Viên (李東垣). Tỳ vị luận (脾胃論)
  5. Chu Đan Khê (朱丹溪). Cách trí dư luận (格致餘論)
  6. Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác. Hải Thượng y tông tâm lĩnh (海上醫宗心領)
  7. NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ