Bản thảo cương mục của Lý Thời Trân
«Bản thảo cương mục» (本草綱目) do Lý Thời Trân đời Minh biên soạn gần 30 năm, hoàn thành năm 1578, gồm 52 quyển, ghi gần 1.900 vị thuốc và hơn 11.000 phương – bộ bản thảo đồ sộ nhất thời cổ.[1][2]

1. Tác giả và quá trình biên soạn
Lý Thời Trân xuất thân gia đình thầy thuốc; ông đọc hàng trăm bộ sách, đi nhiều nơi khảo sát thực tế, hỏi nông dân, thợ săn, người hái thuốc để đính chính những chỗ sai của bản thảo đời trước.[2]
2. Cách phân loại
Khác với ba phẩm của Thần Nông bản thảo, Lý Thời Trân phân loại theo nguồn gốc tự nhiên thành 16 bộ (thủy, hỏa, thổ, kim thạch, thảo, cốc, thái, quả, mộc, phục khí, trùng, lân, giới, cầm, thú, nhân), dưới chia 60 loại – “cương” là bộ, “mục” là loại.[1][2]
3. Nội dung mỗi vị
Mỗi vị thường có: tên chính, giải thích tên, nơi mọc, cách chế biến, khí vị, chủ trị, phát minh (ý kiến tác giả), phương phụ lục.[1] Nhiều nhận xét về thăng giáng phù trầm, bào chế được đời sau trích dẫn.
4. Giá trị
Ngoài y dược, sách có giá trị về thực vật học, động vật học, khoáng vật học; đã được dịch ra nhiều thứ tiếng.[2] Ở Việt Nam, Hải Thượng Lãn Ông và các y gia đời sau tham khảo bản thảo phương Bắc khi biên soạn sách thuốc nam.[3]
5. Góc nhìn hiện đại
Bản thảo cương mục phản ánh hiểu biết thế kỷ 16; một số vị trong sách có độc tính hoặc dựa trên quan niệm nay không còn được chấp nhận (dược liệu từ động vật hoang dã, khoáng vật độc). Dùng dược liệu ngày nay phải theo dược điển hiện hành.[4][5]
Câu hỏi thường gặp
Sách có bao nhiêu hình vẽ?
Bản in có hơn một nghìn hình minh họa vị thuốc.[2]
Vì sao gọi là “cương mục”?
“Cương” là đề mục lớn, “mục” là chi tiết – cách sắp xếp có hệ thống của tác giả.[1]
Kết luận
Bản thảo cương mục (1578) của Lý Thời Trân ghi gần 1.900 vị, hơn 11.000 phương, phân loại theo nguồn gốc tự nhiên – đỉnh cao của bản thảo học cổ, nhưng cần đọc với hiểu biết dược học hiện đại.[1][2]
Tài liệu tham khảo
- Lý Thời Trân (李時珍). Bản thảo cương mục (本草綱目), 1578
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác. Hải Thượng y tông tâm lĩnh (海上醫宗心領)
- NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)
- Han J, Xian Z, Zhang Y và cộng sự. Systematic overview of aristolochic acids: nephrotoxicity, carcinogenicity, and underlying mechanisms. Front Pharmacol 2019;10:648