Tổng quan lịch sử Y học cổ truyền phương Đông
Y học cổ truyền phương Đông hình thành qua hơn hai nghìn năm: nền móng lý luận đặt ra từ «Hoàng Đế Nội kinh», hệ thống biện chứng – phương dược từ Trương Trọng Cảnh, được bổ sung qua các đời Đường, Tống, Kim – Nguyên, Minh – Thanh; song song là dòng y học Việt Nam với Tuệ Tĩnh, Hải Thượng Lãn Ông.[2]

1. Các giai đoạn chính
| Giai đoạn | Thành tựu tiêu biểu | Bài chi tiết |
|---|---|---|
| Tiền Tần – Tây Hán | Ngũ thập nhị bệnh phương; Hoàng Đế Nội kinh đặt nền lý luận | Hoàng Đế Nội kinh |
| Đông Hán | Nạn kinh; Thần Nông bản thảo kinh; Trương Trọng Cảnh với Thương hàn tạp bệnh luận | Nạn kinh, Thần Nông bản thảo, Thương hàn luận, Kim quỹ yếu lược |
| Ngụy – Tấn | Mạch kinh (Vương Thúc Hòa); Châm cứu giáp ất kinh (Hoàng Phủ Mật) | Giáp ất kinh và sách châm cứu |
| Tùy – Đường | Thiên kim yếu phương (Tôn Tư Mạc); các bộ y thư tổng hợp | – |
| Tống | Hòa tễ cục phương; tượng đồng châm cứu (1027) | Phương tễ |
| Kim – Nguyên | Bốn đại gia: Lưu Hoàn Tố, Trương Tử Hòa, Lý Đông Viên, Chu Đan Khê | Kim – Nguyên tứ đại gia |
| Minh | Bản thảo cương mục (Lý Thời Trân); Ôn dịch luận (Ngô Hựu Khả) | Bản thảo cương mục |
| Thanh | Ôn bệnh học: Diệp Thiên Sĩ, Ngô Cúc Thông… | Ôn bệnh học |
2. Y học Việt Nam
Y học cổ truyền Việt Nam vừa tiếp thu y học phương Bắc vừa phát triển kinh nghiệm dùng thuốc nam, với các mốc như Tuệ Tĩnh và tư tưởng “Nam dược trị Nam nhân”, Hải Thượng Lãn Ông với bộ Hải Thượng y tông tâm lĩnh, và sự phát triển trong thời hiện đại.[7] Xem Lịch sử YHCT Việt Nam, Tuệ Tĩnh, Hải Thượng Lãn Ông, YHCT Việt Nam hiện đại.
3. Hội nhập quốc tế
Ngày nay WHO đã chuẩn hóa vị trí huyệt, thuật ngữ, đưa chương y học cổ truyền vào ICD-11 và thông qua Chiến lược y học cổ truyền toàn cầu 2025–2034.[1][8][9][10] Xem Chuẩn quốc tế của WHO.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao gọi là “kinh điển”?
Vì các tác phẩm như Nội kinh, Nạn kinh, Thương hàn luận, Kim quỹ, Thần Nông bản thảo đặt nền tảng lý luận và được các đời sau học tập, chú giải.[2]
Y học cổ truyền Việt Nam có khác Trung y?
Cùng nền tảng lý luận, nhưng y học Việt Nam có truyền thống riêng về thuốc nam, kinh nghiệm dân gian và các danh y, tác phẩm của mình.[7]
Kết luận
Lịch sử YHCT đi từ Nội kinh, Thương hàn tạp bệnh luận qua các đời Đường, Tống, Kim – Nguyên, Minh – Thanh; y học Việt Nam phát triển song song với dấu ấn riêng của thuốc nam và các danh y.[2][7]
Tài liệu tham khảo
- WHO Standard Acupuncture Point Locations in the Western Pacific Region
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- Ngũ thập nhị bệnh phương (五十二病方), thẻ tre khai quật ở Mã Vương Đôi
- Hoàng Phủ Mật (皇甫謐). Châm cứu giáp ất kinh (針灸甲乙經), thế kỷ 3
- Lý Thời Trân (李時珍). Bản thảo cương mục (本草綱目), 1578
- Ngô Hựu Khả (吳又可). Ôn dịch luận (溫疫論), 1642
- Vài nét về Đông y Việt Nam. Tạp chí Xưa và Nay số 102 (10/2001), đăng lại trên trang Liên hiệp các Hội KH&KT Việt Nam
- World Health Organization. WHO international standard terminologies on traditional Chinese medicine (2022)
- Reddy B, Fan AY. Incorporation of complementary and traditional medicine in ICD-11. BMC Med Inform Decis Mak 2022;21(Suppl 6):381
- World Health Organization. Global traditional medicine strategy 2025–2034 (2025)