Ôn bệnh học: học thuyết về bệnh sốt nhiệt
Ôn bệnh học (溫病學) là học thuyết về bệnh sốt cấp tính do ôn nhiệt tà, phát triển mạnh đời Minh – Thanh để bổ sung cho Thương hàn luận; học thuyết xây dựng biện chứng vệ – khí – dinh – huyết và tam tiêu.[1][2][3]

1. Các tác giả và tác phẩm chính
| Tác giả | Tác phẩm | Đóng góp |
|---|---|---|
| Ngô Hựu Khả | «Ôn dịch luận» (1642) | Thuyết “lệ khí” qua miệng mũi[4] |
| Diệp Thiên Sĩ | «Ôn nhiệt luận» | Biện chứng vệ – khí – dinh – huyết; chú trọng xem lưỡi[1] |
| Tiết Sinh Bạch | «Thấp nhiệt bệnh thiên» | Chuyên về bệnh thấp nhiệt[3] |
| Ngô Cúc Thông | «Ôn bệnh điều biện» (1798) | Biện chứng tam tiêu[2] |
| Vương Mạnh Anh | «Ôn nhiệt kinh vĩ» | Tổng hợp lý luận ôn bệnh[3] |
Diệp, Tiết, Ngô (Cúc Thông), Vương thường được gọi là “tứ đại gia ôn bệnh”.[3]
2. Nội dung chính
| Nội dung | Bài liên quan |
|---|---|
| Lệ khí, dịch bệnh | Dịch lệ |
| Vệ – khí – dinh – huyết | Biện chứng vệ – khí – dinh – huyết |
| Tam tiêu | Tam tiêu biện chứng |
| Xem lưỡi, ban chẩn | Chất lưỡi, Rêu lưỡi |
3. Ôn bệnh và thương hàn
Thương hàn chú trọng hàn tà, dễ tổn thương dương khí, biện chứng theo lục kinh; ôn bệnh chú trọng nhiệt tà, dễ tổn thương âm dịch, biện chứng theo vệ – khí – dinh – huyết, tam tiêu; hai học thuyết bổ sung cho nhau.[3] Xem Thương hàn luận.
4. Góc nhìn hiện đại
Ôn bệnh học hình thành trong bối cảnh nhiều trận dịch lớn, thể hiện quan sát tinh tế về diễn biến bệnh sốt. Ngày nay các bệnh truyền nhiễm như sốt xuất huyết, cúm, COVID-19 cần được chẩn đoán và điều trị theo hướng dẫn y khoa.[5][6]
Câu hỏi thường gặp
“Ôn” trong ôn bệnh có phải là “ấm”?
Ở đây “ôn” chỉ nhiệt tà gây sốt; khác với tính “ôn” (ấm) của vị thuốc.[3]
Vì sao ôn bệnh chú trọng xem lưỡi?
Vì lưỡi thay đổi rõ theo mức độ nhiệt vào sâu và tân dịch hao tổn – giúp phân biệt vệ, khí, dinh, huyết.[1]
Kết luận
Ôn bệnh học đời Minh – Thanh với Ngô Hựu Khả, Diệp Thiên Sĩ, Tiết Sinh Bạch, Ngô Cúc Thông, Vương Mạnh Anh đã xây dựng biện chứng vệ – khí – dinh – huyết và tam tiêu cho bệnh sốt nhiệt, bổ sung cho Thương hàn luận.[4][1][2][3]
Tài liệu tham khảo
- Diệp Thiên Sĩ (葉天士). Ôn nhiệt luận (溫熱論)
- Ngô Cúc Thông (吳鞠通). Ôn bệnh điều biện (溫病條辨), 1798
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- Ngô Hựu Khả (吳又可). Ôn dịch luận (溫疫論), 1642
- World Health Organization. Dengue and severe dengue – fact sheet
- MSD Manual (bản phổ thông). Overview of Infectious Disease