Tổng quan phương tễ học
Phương tễ (方劑) là bài thuốc được lập ra sau khi biện chứng, gồm các vị thuốc phối hợp theo nguyên tắc quân – thần – tá – sứ, với liều lượng và dạng dùng xác định; phương tễ học nghiên cứu cách lập phương và vận dụng phương.[1]

1. Lý – pháp – phương – dược
| Bước | Nội dung | Ví dụ |
|---|---|---|
| Lý | Lý luận, biện chứng | Chứng phong hàn biểu thực |
| Pháp | Phép điều trị | Tân ôn giải biểu (hãn pháp) |
| Phương | Lập bài thuốc | Chọn phương giải biểu phù hợp |
| Dược | Chọn vị, liều | Vị chủ, vị phụ, gia giảm |
Nguồn: [1]
Xem Biện chứng luận trị, Bát pháp.
2. Lịch sử
| Thời kỳ | Tác phẩm tiêu biểu |
|---|---|
| Trước Hán | «Ngũ thập nhị bệnh phương» khai quật ở Mã Vương Đôi – khoảng 280 phương, phương sớm nhất còn lại[2] |
| Nội kinh | Chỉ có khoảng 13 phương, nhưng đặt nguyên tắc quân – thần – tá – sứ[3] |
| Đông Hán | Trương Trọng Cảnh – «Thương hàn luận» và «Kim quỹ yếu lược», được tôn là “tổ của phương thư”[4] |
| Tống | «Thái bình huệ dân hòa tễ cục phương» – dược điển nhà nước đầu tiên[5] |
| Thanh | Uông Ngang – «Y phương tập giải» phân loại phương theo công năng[6] |
| Việt Nam | Tuệ Tĩnh – «Nam dược thần hiệu» với các phương dùng thuốc nam; Hải Thượng Lãn Ông – «Hải Thượng y tông tâm lĩnh» với nhiều phương tự lập[7][8] |
3. Nội dung phương tễ học
Gồm: cấu trúc quân – thần – tá – sứ, gia giảm, dạng thuốc, phân loại phương, cùng cách sắc, cách uống.[1]
4. Góc nhìn y học hiện đại
Nhiều phương cổ đang được nghiên cứu, một số đã được bào chế thành thuốc thành phẩm; tuy nhiên bằng chứng lâm sàng chất lượng cao vẫn còn ít, và thuốc nhiều thành phần dễ gặp tương tác.[9] Website giới thiệu phương ở mức lý luận, không ghi liều và không hướng dẫn tự sắc thuốc.
Câu hỏi thường gặp
Bài thuốc gia truyền có phải là phương tễ?
Có thể là một phương kinh nghiệm, nhưng cần được thầy thuốc đánh giá; nhiều “bài gia truyền” không rõ thành phần, có khi trộn tân dược.[9]
Vì sao Trương Trọng Cảnh được gọi là “y thánh”?
Vì ông lần đầu kết hợp chặt chẽ lý – pháp – phương – dược, để lại nhiều phương vẫn dùng đến nay.[1]
Kết luận
Phương tễ là bước “phương” trong chuỗi lý – pháp – phương – dược; lịch sử phương tễ trải từ Ngũ thập nhị bệnh phương, Thương hàn tạp bệnh luận, Hòa tễ cục phương đến Tuệ Tĩnh và Hải Thượng Lãn Ông ở Việt Nam.[2][4][5][7][1]
Tài liệu tham khảo
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- Ngũ thập nhị bệnh phương (五十二病方), thẻ tre khai quật ở Mã Vương Đôi
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Chí chân yếu đại luận» (至真要大論)
- Trương Trọng Cảnh. Thương hàn luận (傷寒論) – phần lục kinh bệnh
- Thái bình huệ dân hòa tễ cục phương (太平惠民和劑局方), đời Tống
- Uông Ngang (汪昂). Y phương tập giải (醫方集解), 1682
- Tuệ Tĩnh (慧靜). Nam dược thần hiệu (南藥神效)
- Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác. Hải Thượng y tông tâm lĩnh, quyển «Vệ sinh yếu quyết»
- NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)