Dạng thuốc cổ truyền: thang, hoàn, tán, cao, đan, rượu
Dạng thuốc (劑型) quyết định tốc độ và mức độ tác dụng của bài thuốc; y văn tóm tắt: «thang giả đãng dã, hoàn giả hoãn dã, tán giả tán dã» – thang thì quét sạch (mạnh, nhanh), hoàn thì hoãn (từ từ), tán thì tản ra.[1]

1. Các dạng thuốc chính
| Dạng | Cách làm | Đặc điểm | Thường dùng |
|---|---|---|---|
| Thang (thuốc sắc) | Sắc với nước, lấy nước uống | Hấp thu nhanh, dễ gia giảm | Bệnh cấp, bệnh cần điều chỉnh thường xuyên |
| Hoàn (viên) | Bột thuốc với mật, nước, hồ… | Tác dụng chậm, kéo dài, tiện dùng | Bệnh mạn tính, điều dưỡng |
| Tán (bột) | Tán mịn, uống hoặc dùng ngoài | Hấp thu khá nhanh, tiết kiệm dược liệu | Cả trong và ngoài |
| Cao | Nấu cô đặc (cao uống) hoặc cao dán | Cao uống nhẹ nhàng, bổ dưỡng; cao dán dùng ngoài | Bệnh mạn, bồi bổ; đau tại chỗ |
| Đan | Tên gọi một số dạng tinh chế, viên quý (không nhất thiết luyện từ khoáng) | Liều nhỏ | Một số chứng đặc thù |
| Tửu (rượu thuốc) | Ngâm dược liệu trong rượu | Rượu dẫn thuốc, hoạt huyết | Phong thấp, bồi bổ (theo y văn) |
| Trà thuốc | Hãm như trà | Tiện dùng hằng ngày | Bệnh nhẹ, dưỡng sinh |
Nguồn: [1]
Ví dụ cùng thành phần mà đổi dạng thì đổi tác dụng: xem Gia giảm (Lý trung hoàn và Nhân sâm thang).
2. Dạng thuốc hiện đại
Ngày nay nhiều phương cổ được bào chế thành viên nén, viên nang, cốm, siro, thuốc tiêm, giúp chuẩn hóa liều; tuy vậy chất lượng phụ thuộc nhà sản xuất và cần được cấp phép.[1]
3. Lưu ý an toàn
– Rượu ngâm: ngâm cây có độc (như Phụ tử có độc, Ô đầu, Mã tiền), động vật hoang dã, hoặc dùng rượu không rõ nguồn gốc có thể gây ngộ độc nặng; rượu thuốc cũng là rượu – không phù hợp người có bệnh gan, phụ nữ có thai, người lái xe.
– Thuốc không rõ nguồn gốc: nhiều sản phẩm “cao, hoàn gia truyền” bị phát hiện trộn tân dược (như corticoid) hoặc nhiễm kim loại nặng.[2]
– Thuốc dùng ngoài không được uống; cao dán có thể gây kích ứng, bỏng da.
4. Góc nhìn y học hiện đại
Dược học hiện đại cũng xác nhận dạng bào chế ảnh hưởng mạnh tới hấp thu và tác dụng; vì vậy không nên tự đổi dạng thuốc (ví dụ tự tán thuốc sắc thành bột) khi chưa hỏi thầy thuốc. NCCIH (Hoa Kỳ) cho biết bằng chứng về hiệu quả của các chế phẩm thảo dược cổ truyền còn chưa đủ để kết luận chắc chắn vì nhiều nghiên cứu chất lượng thấp, và khuyên không dùng Y học cổ truyền để thay thế hay trì hoãn điều trị y khoa.[2]
Câu hỏi thường gặp
Uống thuốc sắc tốt hơn thuốc viên?
Mỗi dạng có ưu điểm riêng; thuốc sắc linh hoạt và hấp thu nhanh, thuốc viên tiện dụng và chuẩn hóa liều hơn.[1]
Rượu thuốc có phải càng ngâm lâu càng tốt?
Không có cơ sở; quan trọng là thành phần an toàn, rượu đạt chuẩn và dùng điều độ.
Kết luận
Dạng thuốc – thang, hoàn, tán, cao, đan, rượu, trà – quyết định tốc độ, mức độ tác dụng; mỗi dạng có phạm vi dùng riêng và những rủi ro cần biết, đặc biệt với rượu ngâm và thuốc không rõ nguồn gốc.[1][2]
Tài liệu tham khảo
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)