Lý Luận

Dạng thuốc cổ truyền

Phương tễ · 劑型

Dạng thuốc cổ truyền: thang, hoàn, tán, cao, đan, rượu

Cập nhật lần cuốiKhoảng 4 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtkhoảng 1 phút

Dạng thuốc (劑型) quyết định tốc độ và mức độ tác dụng của bài thuốc; y văn tóm tắt: «thang giả đãng dã, hoàn giả hoãn dã, tán giả tán dã» – thang thì quét sạch (mạnh, nhanh), hoàn thì hoãn (từ từ), tán thì tản ra.[1]

Dạng thuốc cổ truyền – Phương tễ
Dạng thuốc cổ truyền
Lưu ý khi đọc: Bài viết trình bày lý luận Y học cổ truyền để học tập và tra cứu. Các ví dụ về bệnh lý, huyệt và vị thuốc chỉ minh họa cách lý luận vận dụng, không phải hướng dẫn tự chẩn đoán, tự châm cứu hay tự dùng thuốc.
Về điều trị: Bài trình bày nguyên tắc điều trị ở mức lý luận để học tập. Website không đưa phác đồ, bài thuốc hay liều dùng; việc điều trị cần thầy thuốc khám, biện chứng và kê đơn, và không thay thế điều trị y khoa khi cần.

1. Các dạng thuốc chính

Dạng Cách làm Đặc điểm Thường dùng
Thang (thuốc sắc) Sắc với nước, lấy nước uống Hấp thu nhanh, dễ gia giảm Bệnh cấp, bệnh cần điều chỉnh thường xuyên
Hoàn (viên) Bột thuốc với mật, nước, hồ… Tác dụng chậm, kéo dài, tiện dùng Bệnh mạn tính, điều dưỡng
Tán (bột) Tán mịn, uống hoặc dùng ngoài Hấp thu khá nhanh, tiết kiệm dược liệu Cả trong và ngoài
Cao Nấu cô đặc (cao uống) hoặc cao dán Cao uống nhẹ nhàng, bổ dưỡng; cao dán dùng ngoài Bệnh mạn, bồi bổ; đau tại chỗ
Đan Tên gọi một số dạng tinh chế, viên quý (không nhất thiết luyện từ khoáng) Liều nhỏ Một số chứng đặc thù
Tửu (rượu thuốc) Ngâm dược liệu trong rượu Rượu dẫn thuốc, hoạt huyết Phong thấp, bồi bổ (theo y văn)
Trà thuốc Hãm như trà Tiện dùng hằng ngày Bệnh nhẹ, dưỡng sinh

Nguồn: [1]

Ví dụ cùng thành phần mà đổi dạng thì đổi tác dụng: xem Gia giảm (Lý trung hoàn và Nhân sâm thang).

2. Dạng thuốc hiện đại

Ngày nay nhiều phương cổ được bào chế thành viên nén, viên nang, cốm, siro, thuốc tiêm, giúp chuẩn hóa liều; tuy vậy chất lượng phụ thuộc nhà sản xuất và cần được cấp phép.[1]

3. Lưu ý an toàn

– Rượu ngâm: ngâm cây có độc (như Phụ tử có độc, Ô đầu, Mã tiền), động vật hoang dã, hoặc dùng rượu không rõ nguồn gốc có thể gây ngộ độc nặng; rượu thuốc cũng là rượu – không phù hợp người có bệnh gan, phụ nữ có thai, người lái xe.

– Thuốc không rõ nguồn gốc: nhiều sản phẩm “cao, hoàn gia truyền” bị phát hiện trộn tân dược (như corticoid) hoặc nhiễm kim loại nặng.[2]

– Thuốc dùng ngoài không được uống; cao dán có thể gây kích ứng, bỏng da.

4. Góc nhìn y học hiện đại

Dược học hiện đại cũng xác nhận dạng bào chế ảnh hưởng mạnh tới hấp thu và tác dụng; vì vậy không nên tự đổi dạng thuốc (ví dụ tự tán thuốc sắc thành bột) khi chưa hỏi thầy thuốc. NCCIH (Hoa Kỳ) cho biết bằng chứng về hiệu quả của các chế phẩm thảo dược cổ truyền còn chưa đủ để kết luận chắc chắn vì nhiều nghiên cứu chất lượng thấp, và khuyên không dùng Y học cổ truyền để thay thế hay trì hoãn điều trị y khoa.[2]

Câu hỏi thường gặp

Uống thuốc sắc tốt hơn thuốc viên?

Mỗi dạng có ưu điểm riêng; thuốc sắc linh hoạt và hấp thu nhanh, thuốc viên tiện dụng và chuẩn hóa liều hơn.[1]

Rượu thuốc có phải càng ngâm lâu càng tốt?

Không có cơ sở; quan trọng là thành phần an toàn, rượu đạt chuẩn và dùng điều độ.

Kết luận

Dạng thuốc – thang, hoàn, tán, cao, đan, rượu, trà – quyết định tốc độ, mức độ tác dụng; mỗi dạng có phạm vi dùng riêng và những rủi ro cần biết, đặc biệt với rượu ngâm và thuốc không rõ nguồn gốc.[1][2]

Tài liệu tham khảo

  1. Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
  2. NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ