Dược Liệu

Dừa cạn

Folium Catharanthi rosei

Dừa cạn (Folium Catharanthi rosei): nguồn gốc, tính vị, công năng và lưu ý an toàn

Cập nhật lần cuốiKhoảng 5 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtkhoảng 1 phút

Dừa cạn là lá phơi hay sấy khô của cây Dừa cạn thuộc họ Trúc đào; Dược điển Việt Nam V ghi vị hơi đắng, tính mát, có độc, quy vào hai kinh Tâm, Can.[1]

Dừa cạn – Dược liệu
Dừa cạn

Bài viết giúp nhận biết đúng vị thuốc, hiểu cách Y học cổ truyền mô tả công năng và biết giới hạn về an toàn. Không dùng bài tra cứu này để tự bốc thuốc, tự kê liều hay thay đổi thuốc đang điều trị.

An toàn trước hết: CÓ ĐỘC.[1] Dừa cạn là cây cảnh phổ biến; toàn cây chứa nhiều alcaloid. Một số alcaloid của dừa cạn được ngành dược chiết xuất, tinh chế thành thuốc điều trị ung thư dùng trong bệnh viện; điều đó không có nghĩa là nấu lá, rễ dừa cạn uống chữa được ung thư. Tự dùng có thể gây ngộ độc.
Nguồn tra cứu: Tính vị, quy kinh, công năng, chủ trị, liều dùng và kiêng kỵ trong bài lấy theo Dược điển Việt Nam V (Bộ Y tế, 2017), chuyên luận “Dừa cạn (Lá), Folium Catharanthi rosei”, tập 2, tr. 1144–1145. Trong bài, chữ “Dược điển” đều chỉ Dược điển Việt Nam V.[1]

1. Định danh

Thông tin tra cứu nhanh

Nội dung tra cứu Điểm cần nhớ
Tên tiếng Việt Dừa cạn (lá).[1]
Tên dược liệu Folium Catharanthi rosei.[1]
Loài cho dược liệu Dừa cạn [Catharanthus roseus (L.) G. Don]. Dược điển còn có chuyên luận riêng cho rễ dừa cạn.[1]
Họ Trúc đào (Apocynaceae).[1]
Bộ phận dùng Lá phơi hay sấy khô.[1]
Tính, vị Vị hơi đắng, tính mát (lương), có độc.[1]
Quy kinh Tâm, Can.[1]
Chỉ tiêu chất lượng Alcaloid toàn phần không ít hơn 0,7%, tính theo dược liệu khô kiệt.[1]

2. Nhận biết và chế biến

Mô tả dược liệu

Lá nguyên hình bầu dục hẹp, màu lục xám hay lục nhạt, đầu hơi nhọn, gốc thuôn hẹp, dài 3,5–5 cm, rộng 1,5–3 cm; gân hình lông chim lồi ở mặt dưới.[1]

Đây là kiến thức nhận biết ở mức tham khảo. Việc xác định dược liệu thật – giả cần kiểm nghiệm theo Dược điển, không dựa vào cảm quan khi mua.

Chế biến và bào chế

Dùng lá phơi hay sấy khô.[1]

3. Tính vị, quy kinh và công năng

Tính vị và quy kinh

Dược điển ghi dừa cạn vị hơi đắng, tính mát, có độc, vào hai kinh Tâm, Can.[1]

Quy kinh:Kinh TâmKinh CanBấm tên kinh để xem đường đi và các huyệt của kinh đó trên mô hình Kinh Lạc 3D.

Công năng và chủ trị theo Dược điển Việt Nam V

Nội dung Theo Dược điển Việt Nam V
Công năng Hoạt huyết, tiêu thũng giải độc, an thần hạ áp.[1]
Chủ trị Tăng huyết áp; tiểu đường; kinh nguyệt không đều; lỵ; bí tiểu.[1]

Đây là ngôn ngữ công năng của Y học cổ truyền, không phải tỷ lệ khỏi bệnh đo được trong thử nghiệm. Các triệu chứng nêu trên cần được thầy thuốc khám, xác định nguyên nhân trước khi dùng bất kỳ vị thuốc nào.

4. Liều dùng ghi trong Dược điển Việt Nam V

Dược điển ghi liều 8–16 g mỗi ngày, dạng thuốc sắc, chỉ dùng theo đơn[1]

Con số này là liều tham khảo dành cho người kê đơn. Liều thực tế, thời gian dùng và cách phối hợp do thầy thuốc quyết định theo từng người; bài viết không hướng dẫn tự sắc hay tự pha.

5. Kiêng kỵ, tương tác và an toàn

Kiêng kỵ theo Y học cổ truyền

Chuyên luận Dừa cạn (Lá) trong Dược điển không có mục kiêng kỵ riêng; đây là vị thuốc có độc, việc dùng bắt buộc theo chỉ định và theo dõi của thầy thuốc.[1]

Không tự dùng chữa ung thư, tăng huyết áp, tiểu đường

Người bệnh ung thư cần điều trị theo bác sĩ chuyên khoa; các thuốc chống ung thư từ dừa cạn là thuốc tiêm tinh khiết, liều tính theo cân nặng, có độc tính cao và chỉ dùng trong bệnh viện. Người tăng huyết áp, tiểu đường dùng thêm lá dừa cạn có thể bị tụt huyết áp, hạ đường huyết khi đang dùng thuốc.

Nếu nghi ngộ độc

– Gọi cấp cứu 115 hoặc đưa ngay đến cơ sở y tế gần nhất; mang theo gói thuốc, chai rượu ngâm hoặc phần dược liệu còn lại.

– Không tự gây nôn khi người bệnh lơ mơ, co giật; không cho uống thêm “thuốc giải” dân gian.

– Để thuốc có độc ngoài tầm tay trẻ em, ghi nhãn rõ ràng; không ngâm rượu thuốc độc chung với rượu uống.

– Không tự hái, tự chế, tự tăng liều; chỉ dùng dược liệu đã chế biến đạt chuẩn, theo đơn của thầy thuốc có chuyên môn.

Khi nào cần chăm sóc y tế?

Mức chăm sóc Dấu hiệu Hành động
Cấp cứu ngay Khó thở, sưng môi lưỡi, nổi mẩn toàn thân; chảy máu không cầm; đau ngực, ngất. Gọi cấp cứu 115, mang theo thuốc đang dùng.
Đi khám sớm Triệu chứng bệnh không đỡ hoặc nặng lên; nôn, tiêu chảy kéo dài; vàng da, nước tiểu sẫm màu. Ngừng thuốc và đi khám.
Hỏi thầy thuốc trước Mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi; đang điều trị bệnh mạn tính hoặc dùng thuốc tây. Không tự dùng khi chưa được tư vấn.

Câu hỏi thường gặp

Uống nước lá dừa cạn có chữa ung thư?

Không. Thuốc chống ung thư chiết từ dừa cạn là thuốc tinh khiết dùng trong bệnh viện; nấu lá uống không có tác dụng tương tự và có thể gây độc.

Trồng dừa cạn làm cảnh có an toàn?

Trồng làm cảnh bình thường, nhưng cần để xa trẻ nhỏ, vật nuôi vì cây có độc.[1]

Bảo quản

Để nơi khô, tránh mốc mọt; cất riêng, ghi nhãn.[1]

Kết luận

Dừa cạn – Folium Catharanthi rosei là lá dừa cạn, vị hơi đắng, tính mát, có độc, quy kinh Tâm, Can, được Dược điển ghi công năng hoạt huyết, tiêu thũng giải độc, an thần hạ áp.[1] Không tự dùng chữa ung thư.

Tài liệu tham khảo

  1. Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam V, tập 2. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2017 (ban hành theo Quyết định 5358/QĐ-BYT ngày 28/11/2017, hiệu lực từ 01/7/2018) – chuyên luận Dừa cạn (Lá), Folium Catharanthi rosei, tr. 1144–1145

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ