Lạc tiên (Herba Passiflorae foetidae): nguồn gốc, tính vị, công năng và lưu ý an toàn
Lạc tiên là phần trên mặt đất đã phơi hoặc sấy khô của cây Lạc tiên thuộc họ Lạc tiên; Dược điển Việt Nam V ghi vị ngọt, hơi đắng, tính mát, quy vào hai kinh Tâm, Can.[1]

Bài viết giúp nhận biết đúng vị thuốc, hiểu cách Y học cổ truyền mô tả công năng và biết giới hạn về an toàn. Không dùng bài tra cứu này để tự bốc thuốc, tự kê liều hay thay đổi thuốc đang điều trị.
1. Định danh
Thông tin tra cứu nhanh
| Nội dung tra cứu | Điểm cần nhớ |
|---|---|
| Tên tiếng Việt | Lạc tiên (chùm bao, nhãn lồng).[1] |
| Tên dược liệu | Herba Passiflorae foetidae.[1] |
| Loài cho dược liệu | Lạc tiên (Passiflora foetida L.).[1] |
| Họ | Lạc tiên (Passifloraceae).[1] |
| Bộ phận dùng | Phần trên mặt đất đã phơi hoặc sấy khô.[1] |
| Tính, vị | Vị ngọt (cam), hơi đắng (vi khổ), tính mát (lương).[1] |
| Quy kinh | Tâm, Can.[1] |
| Chỉ tiêu chất lượng | Flavonoid toàn phần tính theo vitexin không được ít hơn 0,6%, tính theo dược liệu khô kiệt.[1] |
2. Nhận biết và chế biến
Mô tả dược liệu
Đoạn thân rỗng dài khoảng 5 cm, mang tua cuốn và lá, có thể lẫn hoa và quả; thân và lá nhiều lông; phiến lá mỏng, màu lục hay hơi vàng nâu, chia 3 thùy.[1]
Đây là kiến thức nhận biết ở mức tham khảo. Việc xác định dược liệu thật – giả cần kiểm nghiệm theo Dược điển, không dựa vào cảm quan khi mua.
Chế biến và bào chế
Thu hoạch vào mùa xuân, hạ, cắt lấy dây, lá, hoa, thái ngắn, phơi hoặc sấy khô.[1]
Ghi chép trong sách của GS. Đỗ Tất Lợi
Sách ghi cây lạc tiên mọc hoang ở khắp nơi tại nước ta; trẻ em thường hái quả ăn. Sách cũng giới thiệu cao lạc tiên phối hợp với lá vông, lá dâu, tâm sen.[2]
3. Tính vị, quy kinh và công năng
Tính vị và quy kinh
Dược điển ghi lạc tiên vị ngọt, hơi đắng, tính mát, vào hai kinh Tâm, Can.[1]
Công năng và chủ trị theo Dược điển Việt Nam V
| Nội dung | Theo Dược điển Việt Nam V |
|---|---|
| Công năng | An thần, giải nhiệt, mát gan.[1] |
| Chủ trị | Suy nhược thần kinh; tim hồi hộp; mất ngủ, ngủ mơ.[1] |
Đây là ngôn ngữ công năng của Y học cổ truyền, không phải tỷ lệ khỏi bệnh đo được trong thử nghiệm. Các triệu chứng nêu trên cần được thầy thuốc khám, xác định nguyên nhân trước khi dùng bất kỳ vị thuốc nào.
4. Liều dùng ghi trong Dược điển Việt Nam V
Dược điển ghi liều 20–40 g mỗi ngày, dạng thuốc sắc; có thể dùng cao lỏng, siro, rượu thuốc với lượng tương ứng; nên uống trước khi đi ngủ.[1]
Con số này là liều tham khảo dành cho người kê đơn. Liều thực tế, thời gian dùng và cách phối hợp do thầy thuốc quyết định theo từng người; bài viết không hướng dẫn tự sắc hay tự pha.
5. Kiêng kỵ, tương tác và an toàn
Kiêng kỵ theo Y học cổ truyền
Chuyên luận Lạc tiên trong Dược điển không có mục kiêng kỵ riêng; việc dùng vẫn cần thầy thuốc chỉ định.[1]
Mất ngủ và thuốc ngủ
Mất ngủ kéo dài có thể do trầm cảm, lo âu, ngưng thở khi ngủ, bệnh tuyến giáp hoặc tác dụng phụ của thuốc; nên khám để tìm nguyên nhân. Không dùng chung vị thuốc an thần với thuốc ngủ, thuốc an thần tây, rượu khi chưa hỏi bác sĩ vì có thể gây buồn ngủ quá mức; không lái xe, vận hành máy khi thấy buồn ngủ. Người có ý nghĩ tự hại cần được hỗ trợ y tế ngay.
Khi nào cần chăm sóc y tế?
| Mức chăm sóc | Dấu hiệu | Hành động |
|---|---|---|
| Cấp cứu ngay | Khó thở, sưng môi lưỡi, nổi mẩn toàn thân; chảy máu không cầm; đau ngực, ngất. | Gọi cấp cứu 115, mang theo thuốc đang dùng. |
| Đi khám sớm | Triệu chứng bệnh không đỡ hoặc nặng lên; nôn, tiêu chảy kéo dài; vàng da, nước tiểu sẫm màu. | Ngừng thuốc và đi khám. |
| Hỏi thầy thuốc trước | Mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi; đang điều trị bệnh mạn tính hoặc dùng thuốc tây. | Không tự dùng khi chưa được tư vấn. |
Câu hỏi thường gặp
Lạc tiên có phải “passion flower” trong sản phẩm ngủ ngon?
Cùng chi Passiflora nhưng khác loài: sản phẩm ngoại thường dùng Passiflora incarnata; vị lạc tiên Việt Nam là Passiflora foetida.[1]
Lạc tiên mọc ở đâu?
Sách của GS. Đỗ Tất Lợi ghi cây mọc hoang khắp nơi ở nước ta; trẻ em thường hái quả ăn.[2]
Bảo quản
Để nơi khô, tránh mốc, tránh ánh sáng làm biến màu.[1]
Kết luận
Lạc tiên – Herba Passiflorae foetidae là vị thuốc vị ngọt, hơi đắng, tính mát, quy kinh Tâm, Can, được Dược điển ghi công năng an thần, giải nhiệt, mát gan.[1] Không dùng chung với thuốc ngủ khi chưa hỏi bác sĩ.
Tài liệu tham khảo
- Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam V, tập 2. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2017 (ban hành theo Quyết định 5358/QĐ-BYT ngày 28/11/2017, hiệu lực từ 01/7/2018) – chuyên luận Lạc tiên, Herba Passiflorae foetidae, tr. 1226–1228
- Đỗ Tất Lợi. Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam (xuất bản lần thứ XII). Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2004 – mục “Lạc tiên”, tr. 782–783