Tần giao (Radix Gentianae): nguồn gốc, tính vị, công năng và lưu ý an toàn
Tần giao là rễ phơi hay sấy khô của một số loài Tần giao, họ Long đởm; Dược điển Việt Nam V ghi vị đắng, tính bình, quy vào các kinh Vị, Đại trường, Can, Đởm.[1]

Bài viết giúp nhận biết đúng vị thuốc, hiểu cách Y học cổ truyền mô tả công năng và biết giới hạn về an toàn. Không dùng bài tra cứu này để tự bốc thuốc, tự kê liều hay thay đổi thuốc đang điều trị.
1. Định danh
Thông tin tra cứu nhanh
| Nội dung tra cứu | Điểm cần nhớ |
|---|---|
| Tên tiếng Việt | Tần giao (rễ).[1] |
| Tên dược liệu | Radix Gentianae.[1] |
| Loài cho dược liệu | Một số loài Tần giao: Gentiana macrophylla Pall., Gentiana straminea Maxim., Gentiana dahurica Fisch.[1] |
| Họ | Long đởm (Gentianaceae).[1] |
| Bộ phận dùng | Rễ đã phơi hay sấy khô.[1] |
| Tính, vị | Vị đắng (khổ), tính bình.[1] |
| Quy kinh | Vị, Đại trường, Can, Đởm.[1] |
| Chỉ tiêu chất lượng | Dược liệu được kiểm nghiệm theo các chỉ tiêu trong chuyên luận (định tính, độ ẩm, tro, tạp chất, chất chiết hoặc định lượng…). Dược liệu phải chứa không dưới 2,5 % tổng gentiopicrin và loganin.[1] |
2. Nhận biết và chế biến
Mô tả dược liệu
Rễ gần hình trụ, trên to dưới nhỏ, xoắn vặn, dài 10–30 cm, đường kính 1–3 cm (loài G. macrophylla); mặt ngoài nâu hơi vàng đến vàng xám, có nếp nhăn dọc hoặc vặn; chất cứng giòn; mùi đặc trưng, vị đắng, hơi chát.[1]
Đây là kiến thức nhận biết ở mức tham khảo. Việc xác định dược liệu thật – giả cần kiểm nghiệm theo Dược điển, không dựa vào cảm quan khi mua.
Lưu ý dễ nhầm
Tần giao và Long đởm
Cùng họ Long đởm nhưng khác vị: Tần giao trừ phong thấp, thanh hư nhiệt; Long đởm tả can đởm thực hỏa. Xem bài Long đởm.
Chế biến và bào chế
Thu hoạch vào mùa xuân hoặc mùa thu, đào lấy rễ, rửa sạch; với hai loài G. macrophylla, G. straminea thì phơi mềm, xếp đống cho “ra mồ hôi” đến khi mặt ngoài vàng đỏ hoặc vàng xám rồi phơi khô; loài G. dahurica gọt bỏ vỏ đen lúc còn tươi rồi phơi khô. Khi dùng ủ mềm, thái lát dày, phơi khô.[1]
3. Tính vị, quy kinh và công năng
Tính vị và quy kinh
Dược điển ghi tần giao vị đắng, tính bình, vào các kinh Vị, Đại trường, Can, Đởm.[1]
Công năng và chủ trị theo Dược điển Việt Nam V
| Nội dung | Theo Dược điển Việt Nam V |
|---|---|
| Công năng | Trừ phong thấp, thanh thấp nhiệt, ngừng tê đau.[1] |
| Chủ trị | Phong thấp đau khớp, gân mạch co rút, khớp đau bứt rứt, chân tay co quắp; sốt vào buổi chiều; trẻ em cam tích phát sốt.[1] |
Đây là ngôn ngữ công năng của Y học cổ truyền, không phải tỷ lệ khỏi bệnh đo được trong thử nghiệm. Các triệu chứng nêu trên cần được thầy thuốc khám, xác định nguyên nhân trước khi dùng bất kỳ vị thuốc nào.
4. Liều dùng ghi trong Dược điển Việt Nam V
Dược điển ghi liều 6–9 g mỗi ngày, dạng thuốc sắc hoặc hoàn tán, thường phối hợp với các thuốc khác.[1]
Con số này là liều tham khảo dành cho người kê đơn. Liều thực tế, thời gian dùng và cách phối hợp do thầy thuốc quyết định theo từng người; bài viết không hướng dẫn tự sắc hay tự pha.
5. Kiêng kỵ, tương tác và an toàn
Kiêng kỵ theo Y học cổ truyền
Chuyên luận không ghi mục kiêng kỵ riêng.[1]
Vị thuốc có mặt trong các bài thuốc ở chuyên mục Phương tễ – xem mục “Có mặt trong các bài thuốc” ở cuối bài.
Đau khớp sưng nóng đỏ, sốt, đau nhiều khớp cần khám cơ xương khớp để chẩn đoán (gút, viêm khớp dạng thấp…); trẻ sốt kéo dài, suy dinh dưỡng cần khám nhi.
Khi nào cần chăm sóc y tế?
| Mức chăm sóc | Dấu hiệu | Hành động |
|---|---|---|
| Cấp cứu ngay | Khó thở, sưng môi lưỡi, nổi mẩn toàn thân; chảy máu không cầm; đau ngực, ngất. | Gọi cấp cứu 115, mang theo thuốc đang dùng. |
| Đi khám sớm | Triệu chứng bệnh không đỡ hoặc nặng lên; nôn, tiêu chảy kéo dài; vàng da, nước tiểu sẫm màu. | Ngừng thuốc và đi khám. |
| Hỏi thầy thuốc trước | Mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi; đang điều trị bệnh mạn tính hoặc dùng thuốc tây. | Không tự dùng khi chưa được tư vấn. |
Câu hỏi thường gặp
Tần giao có trong bài thuốc nào?
Ví dụ Độc hoạt tang ký sinh thang dùng Tần giao cùng Độc hoạt, Phòng phong để trừ phong thấp.
Tần giao có phải Long đởm?
Không. Hai vị cùng họ nhưng khác loài và khác công năng.[1]
Bảo quản
Để nơi khô.[1]
Kết luận
Tần giao – Radix Gentianae là rễ một số loài Tần giao, vị đắng, tính bình, quy kinh Vị, Đại trường, Can, Đởm, được Dược điển ghi công năng trừ phong thấp, thanh thấp nhiệt, ngừng tê đau.[1]
Tài liệu tham khảo
- Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam V, tập 2. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2017 (ban hành theo Quyết định 5358/QĐ-BYT ngày 28/11/2017, hiệu lực từ 01/7/2018) – chuyên luận Tần giao (Rễ), Radix Gentianae, tr. 1329–1330