Dược Liệu

Khổ hạnh nhân

Semen Armeniacae amarum

Khổ hạnh nhân (Semen Armeniacae amarum): nguồn gốc, tính vị, công năng và lưu ý an toàn

Cập nhật lần cuốiKhoảng 7 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtkhoảng 1 phút

Khổ hạnh nhân là hạt (nhân) lấy từ quả chín đã bỏ hạch cứng, phơi hay sấy khô của cây Mơ thuộc họ Hoa hồng; Dược điển Việt Nam V ghi vị đắng, cay, tính ấm, ít độc, quy vào hai kinh Phế, Đại trường.[1]

Khổ hạnh nhân – Dược liệu
Khổ hạnh nhân

Bài viết giúp nhận biết đúng vị thuốc, hiểu cách Y học cổ truyền mô tả công năng và biết giới hạn về an toàn. Không dùng bài tra cứu này để tự bốc thuốc, tự kê liều hay thay đổi thuốc đang điều trị.

An toàn trước hết: Khổ hạnh nhân chứa amygdalin, chất được cơ thể chuyển thành hydro cyanid. Dược điển ghi không dùng quá liều, kéo dài để tránh methemoglobin; NCI cảnh báo ăn nhân hạt mơ hoặc dùng “vitamin B17 (laetrile)” có thể gây ngộ độc cyanid với buồn nôn, chóng mặt, tụt huyết áp, lú lẫn, hôn mê, tử vong. Không tự ăn nhân hạt mơ.[1][2]
Nguồn tra cứu: Tính vị, quy kinh, công năng, chủ trị, liều dùng và kiêng kỵ trong bài lấy theo Dược điển Việt Nam V (Bộ Y tế, 2017), chuyên luận “Khổ hạnh nhân, Semen Armeniacae amarum”, tập 2, tr. 1214–1215. Trong bài, chữ “Dược điển” đều chỉ Dược điển Việt Nam V.[1] Phần nguồn gốc, phân bố và thu hái ở Việt Nam có tham khảo thêm sách “Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam” của GS. Đỗ Tất Lợi.[3]

1. Định danh

Thông tin tra cứu nhanh

Nội dung tra cứu Điểm cần nhớ
Tên tiếng Việt Khổ hạnh nhân (hạnh nhân đắng, nhân hạt mơ).[1]
Tên dược liệu Semen Armeniacae amarum.[1]
Loài cho dược liệu Mơ (Prunus armeniaca L.).[1]
Họ Hoa hồng (Rosaceae).[1]
Bộ phận dùng Hạt lấy từ quả chín đã bỏ hạch cứng, phơi hay sấy khô.[1]
Tính, vị Vị đắng (khổ), cay (tân), tính ấm (ôn), ít độc.[1]
Quy kinh Phế, Đại trường.[1]
Chỉ tiêu chất lượng Amygdalin không dưới 3,0%, tính theo dược liệu khô kiệt.[1]

2. Nhận biết và chế biến

Mô tả dược liệu

Hạt hình tim dẹt, dài 1–1,9 cm, rộng 0,8–1,5 cm, dày 0,5–0,8 cm; mặt ngoài nâu vàng đến nâu thẫm, một đầu hơi nhọn, một đầu tròn, hai mặt bên không đối xứng. Vỏ hạt mỏng, hai lá mầm màu trắng kem, nhiều dầu. Không mùi, vị đắng.[1]

Đây là kiến thức nhận biết ở mức tham khảo. Việc xác định dược liệu thật – giả cần kiểm nghiệm theo Dược điển, không dựa vào cảm quan khi mua.

Lưu ý dễ nhầm

Hạnh nhân ăn được (hạnh nhân ngọt, almond) là hạt của cây khác (Prunus dulcis), không phải khổ hạnh nhân. Quả mơ còn được chế thành ô mai, bạch mai dùng làm thuốc – cũng là vị khác.[3]

Chế biến và bào chế

Hái quả chín vào mùa hạ, bỏ thịt quả, đập vỡ hạch lấy nhân, phơi hay sấy khô.[1]

Dược điển ghi ba dạng: khổ hạnh nhân sống (giã nát khi dùng); đàn khổ hạnh nhân (nhúng nước sôi đến khi vỏ lụa nhăn, chà bỏ vỏ lụa, phơi khô); khổ hạnh nhân sao (sao nhỏ lửa đàn khổ hạnh nhân đến màu vàng).[1]

Ghi chép trong sách của GS. Đỗ Tất Lợi

Sách ghi cây mơ mọc hoang và được trồng nhiều ở vùng chùa Hương (Mỹ Đức, Hà Tây cũ), Nam Định, Hà Nam, Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh. Ngoài nhân hạt (khổ hạnh nhân), quả mơ còn được chế thành ô mai (mơ đen) và bạch mai (mơ muối) dùng làm thuốc.[3]

3. Tính vị, quy kinh và công năng

Tính vị và quy kinh

Dược điển ghi khổ hạnh nhân vị đắng, cay, tính ấm, ít độc, vào hai kinh Phế, Đại trường.[1]

Quy kinh:Kinh PhếKinh Đại trườngBấm tên kinh để xem đường đi và các huyệt của kinh đó trên mô hình Kinh Lạc 3D.

Công năng và chủ trị theo Dược điển Việt Nam V

Nội dung Theo Dược điển Việt Nam V
Công năng Chỉ khái bình suyễn, nhuận tràng thông tiện.[1]
Chủ trị Ho suyễn do ngoại tà hoặc đờm ẩm; táo bón do huyết hư và thiếu tân dịch.[1]

Đây là ngôn ngữ công năng của Y học cổ truyền, không phải tỷ lệ khỏi bệnh đo được trong thử nghiệm. Các triệu chứng nêu trên cần được thầy thuốc khám, xác định nguyên nhân trước khi dùng bất kỳ vị thuốc nào.

4. Liều dùng ghi trong Dược điển Việt Nam V

Dược điển ghi liều 4,5–9 g mỗi ngày, dạng thuốc sắc, phối hợp trong các bài thuốc; khi sắc, các vị khác gần được mới cho khổ hạnh nhân vào.[1]

Con số này là liều tham khảo dành cho người kê đơn. Liều thực tế, thời gian dùng và cách phối hợp do thầy thuốc quyết định theo từng người; bài viết không hướng dẫn tự sắc hay tự pha.

5. Kiêng kỵ, tương tác và an toàn

Kiêng kỵ theo Y học cổ truyền

Dược điển ghi người hư nhược mà ho không phải do tà khí thì không dùng; không dùng quá liều, kéo dài để tránh methemoglobin.[1]

Nguy cơ ngộ độc cyanid

Amygdalin có trong nhân hạt mơ, các loại hạt quả và một số thực phẩm; khi vào cơ thể được chuyển thành hydro cyanid. Đường uống nguy hiểm hơn đường tiêm; nguy cơ tăng khi ăn kèm hạnh nhân sống, hạt quả giã nát, một số rau quả hoặc dùng vitamin C liều cao.[2]

Laetrile (amygdalin) không được FDA chấp thuận cho bất kỳ bệnh nào; các nghiên cứu trên người không cho thấy hiệu quả điều trị ung thư.[2]

Khi nào cần chăm sóc y tế?

Mức chăm sóc Dấu hiệu Hành động
Cấp cứu ngay Khó thở, sưng môi lưỡi, nổi mẩn toàn thân; chảy máu không cầm; đau ngực, ngất. Gọi cấp cứu 115, mang theo thuốc đang dùng.
Đi khám sớm Triệu chứng bệnh không đỡ hoặc nặng lên; nôn, tiêu chảy kéo dài; vàng da, nước tiểu sẫm màu. Ngừng thuốc và đi khám.
Hỏi thầy thuốc trước Mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi; đang điều trị bệnh mạn tính hoặc dùng thuốc tây. Không tự dùng khi chưa được tư vấn.

Câu hỏi thường gặp

Ăn nhân hạt mơ để “chữa ung thư” có được không?

Không. Không có thử nghiệm lâm sàng nào cho thấy amygdalin/laetrile chữa được ung thư, trong khi nguy cơ ngộ độc cyanid là có thật.[2]

Ăn hạnh nhân mua ở siêu thị có sao không?

Hạnh nhân bán làm thực phẩm là loại ngọt của cây khác; khổ hạnh nhân là vị thuốc đắng, ít độc, chỉ dùng theo đơn.[1]

Bảo quản

Để nơi khô mát, tránh mốc mọt.[1]

Kết luận

Khổ hạnh nhân – Semen Armeniacae amarum là nhân hạt mơ, vị đắng, cay, tính ấm, ít độc, quy kinh Phế, Đại trường, được Dược điển ghi công năng chỉ khái bình suyễn, nhuận tràng.[1] Do chứa amygdalin, vị thuốc chỉ dùng đúng liều trong bài thuốc; tuyệt đối không tự ăn nhân hạt mơ hay dùng “vitamin B17”.[2]

Tài liệu tham khảo

  1. Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam V, tập 2. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2017 (ban hành theo Quyết định 5358/QĐ-BYT ngày 28/11/2017, hiệu lực từ 01/7/2018) – chuyên luận Khổ hạnh nhân, Semen Armeniacae amarum, tr. 1214–1215
  2. Viện Ung thư Quốc gia Hoa Kỳ (NCI). Laetrile/Amygdalin (PDQ®) – bản dành cho người bệnh (cập nhật 6/2022)
  3. Đỗ Tất Lợi. Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam (xuất bản lần thứ XII). Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2004 – mục “Mơ”, tr. 703–704

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ