Dược Liệu

Bồ kết

Fructus Gleditsiae australis

Bồ kết (Fructus Gleditsiae australis): nguồn gốc, tính vị, công năng và lưu ý an toàn

Cập nhật lần cuốiKhoảng 5 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtdưới 1 phút

Bồ kết là quả chín phơi hay sấy khô của cây Bồ kết (Gleditsia australis Hemsl.), họ Đậu; Dược điển Việt Nam V ghi vị cay, mặn, tính ấm, hơi độc, quy vào kinh Phế, Đại trường.[1]

Bồ kết – Dược liệu
Bồ kết

Bài viết giúp nhận biết đúng vị thuốc, hiểu cách Y học cổ truyền mô tả công năng và biết giới hạn về an toàn. Không dùng bài tra cứu này để tự bốc thuốc, tự kê liều hay thay đổi thuốc đang điều trị.

An toàn trước hết: Vị thuốc hơi độc, liều rất nhỏ (1–1,5 g/ngày). Không dùng cho phụ nữ có thai, người nôn ra máu, ho ra máu.[1]
Nguồn tra cứu: Tính vị, quy kinh, công năng, chủ trị, liều dùng và kiêng kỵ trong bài lấy theo Dược điển Việt Nam V (Bộ Y tế, 2017), chuyên luận “Bồ kết (Quả), Fructus Gleditsiae australis”, tập 2, tr. 1087–1088. Trong bài, chữ “Dược điển” đều chỉ Dược điển Việt Nam V.[1]

1. Định danh

Thông tin tra cứu nhanh

Nội dung tra cứu Điểm cần nhớ
Tên tiếng Việt Bồ kết (tạo giác).[1]
Tên dược liệu Fructus Gleditsiae australis.[1]
Loài cho dược liệu Cây Bồ kết (Gleditsia australis Hemsl.).[1]
Họ Đậu (Fabaceae).[1]
Bộ phận dùng Quả chín phơi hay sấy khô.[1]
Tính, vị Vị cay (tân), mặn (hàm), tính ấm (ôn), hơi độc.[1]
Quy kinh Phế, Đại trường.[1]
Chỉ tiêu chất lượng Dược liệu được kiểm nghiệm theo các chỉ tiêu trong chuyên luận (định tính, độ ẩm, tro, tạp chất, chất chiết hoặc định lượng…).[1]

2. Nhận biết và chế biến

Mô tả dược liệu

Quả dẹt, hơi cong, dài 5–11 cm, rộng 1,5–2 cm; mặt ngoài nâu tía, phủ chất sáp màu trắng tro như bột, lau sạch thì sáng bóng; chất cứng, giòn, dễ gãy; mặt gãy vàng nâu đến lục nhạt; mùi hăng nhẹ, vị ngọt sau hơi cay.[1]

Đây là kiến thức nhận biết ở mức tham khảo. Việc xác định dược liệu thật – giả cần kiểm nghiệm theo Dược điển, không dựa vào cảm quan khi mua.

Chế biến và bào chế

Thu hoạch vào tháng 10–11, hái quả chín (màu hơi vàng), loại tạp chất, rửa sạch, phơi khô; khi dùng giã nát.[1]

3. Tính vị, quy kinh và công năng

Tính vị và quy kinh

Dược điển ghi bồ kết vị cay, mặn, tính ấm, hơi độc, vào kinh Phế, Đại trường.[1]

Quy kinh:Kinh PhếKinh Đại trườngBấm tên kinh để xem đường đi và các huyệt của kinh đó trên mô hình Kinh Lạc 3D.

Công năng và chủ trị theo Dược điển Việt Nam V

Nội dung Theo Dược điển Việt Nam V
Công năng Khai khiếu, tiêu đờm, tán kết, tiêu thũng.[1]
Chủ trị Trúng phong cấm răng, đàm thịnh, quan khiếu không thông, họng đau tê đờm trướng ngại, ho suyễn khó khạc đờm, đại tiện táo kết; dùng ngoài trị nhọt độc sưng tấy.[1]

Đây là ngôn ngữ công năng của Y học cổ truyền, không phải tỷ lệ khỏi bệnh đo được trong thử nghiệm. Các triệu chứng nêu trên cần được thầy thuốc khám, xác định nguyên nhân trước khi dùng bất kỳ vị thuốc nào.

4. Liều dùng ghi trong Dược điển Việt Nam V

Dược điển ghi liều 1–1,5 g mỗi ngày, thường dùng dạng hoàn, tán; dùng ngoài lượng thích hợp theo hướng dẫn của thầy thuốc.[1]

Con số này là liều tham khảo dành cho người kê đơn. Liều thực tế, thời gian dùng và cách phối hợp do thầy thuốc quyết định theo từng người; bài viết không hướng dẫn tự sắc hay tự pha.

5. Kiêng kỵ, tương tác và an toàn

Kiêng kỵ theo Y học cổ truyền

Dược điển ghi có thai hoặc thổ huyết, khạc ra huyết cấm dùng.[1]

Quả bồ kết dùng gội đầu là công dụng dân gian ngoài da; khi uống phải đúng liều của thầy thuốc. Đột quỵ (méo miệng, cấm khẩu, yếu liệt) là cấp cứu – gọi 115, không tự dùng thuốc. Dùng theo chỉ định của thầy thuốc y học cổ truyền; người đang mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người có bệnh mạn tính hoặc đang dùng thuốc tây nên hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng.

Khi nào cần chăm sóc y tế?

Mức chăm sóc Dấu hiệu Hành động
Cấp cứu ngay Khó thở, sưng môi lưỡi, nổi mẩn toàn thân; chảy máu không cầm; đau ngực, ngất. Gọi cấp cứu 115, mang theo thuốc đang dùng.
Đi khám sớm Triệu chứng bệnh không đỡ hoặc nặng lên; nôn, tiêu chảy kéo dài; vàng da, nước tiểu sẫm màu. Ngừng thuốc và đi khám.
Hỏi thầy thuốc trước Mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi; đang điều trị bệnh mạn tính hoặc dùng thuốc tây. Không tự dùng khi chưa được tư vấn.

Câu hỏi thường gặp

Bồ kết có tác dụng gì?

Dược điển ghi công năng: khai khiếu, tiêu đờm, tán kết, tiêu thũng.[1]

Ai không nên dùng bồ kết?

Dược điển ghi có thai hoặc thổ huyết, khạc ra huyết cấm dùng.[1]

Bảo quản

Để nơi khô, thoáng, tránh mọt.[1]

Kết luận

Bồ kết – Fructus Gleditsiae australis vị cay, mặn, tính ấm, quy kinh Phế, Đại trường, được Dược điển ghi công năng khai khiếu, tiêu đờm, tán kết, tiêu thũng.[1]

Tài liệu tham khảo

  1. Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam V, tập 2. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2017 (ban hành theo Quyết định 5358/QĐ-BYT ngày 28/11/2017, hiệu lực từ 01/7/2018) – chuyên luận Bồ kết (Quả), Fructus Gleditsiae australis, tr. 1087–1088

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ