Dược Liệu

Thạch hộc

Herba Dendrobii

Thạch hộc (Herba Dendrobii): nguồn gốc, tính vị, công năng và lưu ý an toàn

Cập nhật lần cuốiKhoảng 6 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtkhoảng 1 phút

Thạch hộc là thân tươi hay khô của một số loài lan Thạch hộc thuộc họ Lan; Dược điển Việt Nam V ghi vị ngọt, tính hơi lạnh, quy vào các kinh Vị, Thận, Phế.[1]

Thạch hộc – Dược liệu
Thạch hộc

Bài viết giúp nhận biết đúng vị thuốc, hiểu cách Y học cổ truyền mô tả công năng và biết giới hạn về an toàn. Không dùng bài tra cứu này để tự bốc thuốc, tự kê liều hay thay đổi thuốc đang điều trị.

Nguồn tra cứu: Tính vị, quy kinh, công năng, chủ trị, liều dùng và kiêng kỵ trong bài lấy theo Dược điển Việt Nam V (Bộ Y tế, 2017), chuyên luận “Thạch hộc (Thân), Herba Dendrobii”, tập 2, tr. 1330–1332. Trong bài, chữ “Dược điển” đều chỉ Dược điển Việt Nam V.[1] Phần nguồn gốc, phân bố và thu hái ở Việt Nam có tham khảo thêm sách “Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam” của GS. Đỗ Tất Lợi.[2]

1. Định danh

Thông tin tra cứu nhanh

Nội dung tra cứu Điểm cần nhớ
Tên tiếng Việt Thạch hộc (Hoàng thảo).[1]
Tên dược liệu Herba Dendrobii.[1]
Loài cho dược liệu Kim thoa thạch hộc (Dendrobium nobile Lindl.), Thạch hộc hoa gừng (D. loddigesii Rolfe), Hoàng thảo thạch hộc (D. chrysanthum Wall. ex Lindl.), Thiết bì thạch hộc (D. candidum Wall. ex Lindl.), Mã tiên thạch hộc (D. fimbriatum Hook. f.) và các loài tương tự.[1]
Họ Lan (Orchidaceae).[1]
Bộ phận dùng Thân tươi hay khô.[1]
Tính, vị Vị ngọt (cam), tính hơi lạnh (vi hàn).[1]
Quy kinh Vị, Thận, Phế.[1]
Chỉ tiêu chất lượng Dược điển không quy định định lượng hoạt chất; dược liệu được kiểm nghiệm bằng định tính, độ ẩm, tro và tạp chất.[1]

2. Nhận biết và chế biến

Mô tả dược liệu

Thân tươi hình trụ hoặc trụ dẹt, dài khoảng 30 cm, màu lục vàng, mập, mọng nước; vị hơi đắng sau ngọt, nhai có chất nhầy. Thân khô tùy loài: kim thoa thạch hộc hình trụ dẹt, màu vàng kim, có rãnh dọc sâu, vị đắng; hoàn thảo thạch hộc mảnh, thường uốn cong, vàng kim bóng, vị nhạt.[1]

Đây là kiến thức nhận biết ở mức tham khảo. Việc xác định dược liệu thật – giả cần kiểm nghiệm theo Dược điển, không dựa vào cảm quan khi mua.

Chế biến và bào chế

Quanh năm đều có thể thu hái.[1] Dùng tươi: loại tạp chất, rửa sạch, cắt đoạn. Dùng khô: riêng Thiết bì thạch hộc được vừa sao vừa vặn thành hình xoắn ốc rồi sấy khô (gọi là nhĩ hoàn thạch hộc); các loài khác luộc qua hoặc sấy mềm, vừa đảo vừa sấy đến khi bao lá khô, khi dùng cắt đoạn.[1]

Ghi chép trong sách của GS. Đỗ Tất Lợi

Sách ghi nhiều loài thạch hộc mọc hoang ở các vùng rừng núi miền Bắc; nhân dân ta còn trồng chúng làm cảnh như phong lan, trên cành gỗ mục treo ngoài gió.[2]

3. Tính vị, quy kinh và công năng

Tính vị và quy kinh

Dược điển ghi thạch hộc vị ngọt, tính hơi lạnh, vào các kinh Vị, Thận, Phế.[1]

Quy kinh:Kinh VịKinh ThậnKinh PhếBấm tên kinh để xem đường đi và các huyệt của kinh đó trên mô hình Kinh Lạc 3D.

Công năng và chủ trị theo Dược điển Việt Nam V

Nội dung Theo Dược điển Việt Nam V
Công năng Tư âm thanh nhiệt, ích vị sinh tân.[1]
Chủ trị Âm hư nội nhiệt, tân dịch hao tổn (nóng sốt nhẹ, bứt rứt, háo khát); vị âm hư, vị nhiệt (ăn kém, nôn khan, môi miệng khô, lở loét miệng); tiêu khát.[1]

Đây là ngôn ngữ công năng của Y học cổ truyền, không phải tỷ lệ khỏi bệnh đo được trong thử nghiệm. Các triệu chứng nêu trên cần được thầy thuốc khám, xác định nguyên nhân trước khi dùng bất kỳ vị thuốc nào.

4. Liều dùng ghi trong Dược điển Việt Nam V

Dược điển ghi liều 6–12 g mỗi ngày với dược liệu khô, 15–30 g với dược liệu tươi, dạng thuốc sắc hoặc hoàn tán, thường phối hợp với các thuốc khác.[1]

Con số này là liều tham khảo dành cho người kê đơn. Liều thực tế, thời gian dùng và cách phối hợp do thầy thuốc quyết định theo từng người; bài viết không hướng dẫn tự sắc hay tự pha.

5. Kiêng kỵ, tương tác và an toàn

Kiêng kỵ theo Y học cổ truyền

Chuyên luận Thạch hộc trong Dược điển không có mục kiêng kỵ riêng; việc dùng vẫn cần thầy thuốc chỉ định.[1]

Về sản phẩm “thạch hộc” bán dạng viên, trà

Nhiều sản phẩm thực phẩm bảo vệ sức khỏe ghi thành phần “thạch hộc” hoặc “Dendrobium” với hàm lượng và loài không rõ; chất lượng không được kiểm soát như dược liệu theo Dược điển. Người có bệnh mạn tính, đang dùng thuốc điều trị nên hỏi bác sĩ trước khi dùng.

Lở loét miệng kéo dài trên 2 tuần, háo khát kèm tiểu nhiều, sụt cân cần đi khám để tìm nguyên nhân.

Khi nào cần chăm sóc y tế?

Mức chăm sóc Dấu hiệu Hành động
Cấp cứu ngay Khó thở, sưng môi lưỡi, nổi mẩn toàn thân; chảy máu không cầm; đau ngực, ngất. Gọi cấp cứu 115, mang theo thuốc đang dùng.
Đi khám sớm Triệu chứng bệnh không đỡ hoặc nặng lên; nôn, tiêu chảy kéo dài; vàng da, nước tiểu sẫm màu. Ngừng thuốc và đi khám.
Hỏi thầy thuốc trước Mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi; đang điều trị bệnh mạn tính hoặc dùng thuốc tây. Không tự dùng khi chưa được tư vấn.

Câu hỏi thường gặp

Thạch hộc có phải là cây lan cảnh trồng trong nhà?

Nhiều loài thạch hộc chính là lan hoàng thảo được trồng làm cảnh; sách của GS. Đỗ Tất Lợi ghi nhân dân ta thường trồng chúng trên cành gỗ mục như phong lan.[2] Vị thuốc phải đúng loài và được chế biến theo Dược điển.

Tiêu khát có dùng thạch hộc thay thuốc tiểu đường được không?

Không. Đái tháo đường cần được bác sĩ chẩn đoán và điều trị; không tự bỏ thuốc để dùng thảo dược.

Bảo quản

Dược liệu khô để nơi khô; dược liệu tươi để nơi mát, ẩm.[1]

Kết luận

Thạch hộc – Herba Dendrobii là thân một số loài lan Dendrobium, vị ngọt, tính hơi lạnh, quy kinh Vị, Thận, Phế, được Dược điển ghi công năng tư âm thanh nhiệt, ích vị sinh tân.[1] Không dùng thay thuốc điều trị đái tháo đường.

Tài liệu tham khảo

  1. Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam V, tập 2. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2017 (ban hành theo Quyết định 5358/QĐ-BYT ngày 28/11/2017, hiệu lực từ 01/7/2018) – chuyên luận Thạch hộc (Thân), Herba Dendrobii, tr. 1330–1332
  2. Đỗ Tất Lợi. Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam (xuất bản lần thứ XII). Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2004 – mục “Thạch hộc”, tr. 638–639

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ