Dược Liệu

Ngọc trúc

Rhizoma Polygonati odorati

Ngọc trúc (Rhizoma Polygonati odorati): nguồn gốc, tính vị, công năng và lưu ý an toàn

Cập nhật lần cuốiKhoảng 6 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtkhoảng 1 phút

Ngọc trúc là thân rễ đã phơi khô của cây Ngọc trúc thuộc họ Mạch môn đông; Dược điển Việt Nam V ghi vị ngọt, tính mát, quy vào hai kinh Phế, Vị.[1]

Ngọc trúc – Dược liệu
Ngọc trúc

Bài viết giúp nhận biết đúng vị thuốc, hiểu cách Y học cổ truyền mô tả công năng và biết giới hạn về an toàn. Không dùng bài tra cứu này để tự bốc thuốc, tự kê liều hay thay đổi thuốc đang điều trị.

Nguồn tra cứu: Tính vị, quy kinh, công năng, chủ trị, liều dùng và kiêng kỵ trong bài lấy theo Dược điển Việt Nam V (Bộ Y tế, 2017), chuyên luận “Ngọc trúc (Thân rễ), Rhizoma Polygonati odorati”, tập 2, tr. 1265–1266. Trong bài, chữ “Dược điển” đều chỉ Dược điển Việt Nam V.[1] Phần nguồn gốc, phân bố và thu hái ở Việt Nam có tham khảo thêm sách “Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam” của GS. Đỗ Tất Lợi.[2]

1. Định danh

Thông tin tra cứu nhanh

Nội dung tra cứu Điểm cần nhớ
Tên tiếng Việt Ngọc trúc.[1]
Tên dược liệu Rhizoma Polygonati odorati.[1]
Loài cho dược liệu Ngọc trúc [Polygonatum odoratum (Mill.) Druce].[1]
Họ Mạch môn đông (Convallariaceae).[1]
Bộ phận dùng Thân rễ đã phơi khô.[1]
Tính, vị Vị ngọt (cam), tính mát (lương).[1]
Quy kinh Phế, Vị.[1]
Chỉ tiêu chất lượng Dược điển không quy định định lượng hoạt chất; dược liệu được kiểm nghiệm bằng định tính, độ ẩm, tro và tạp chất.[1]

2. Nhận biết và chế biến

Mô tả dược liệu

Thân rễ hình trụ tròn, hơi dẹt, ít phân nhánh, dài 4–18 cm, đường kính 0,3–1,6 cm; mặt ngoài trắng hơi vàng hoặc vàng nâu, trong mờ, có vân nhăn dọc và vòng đốt hơi lồi. Mặt bẻ như sừng, vị hơi ngọt, nhai thấy nhớt dính.[1]

Đây là kiến thức nhận biết ở mức tham khảo. Việc xác định dược liệu thật – giả cần kiểm nghiệm theo Dược điển, không dựa vào cảm quan khi mua.

Lưu ý dễ nhầm

Ngọc trúc và hoàng tinh

Hai vị cùng chi Polygonatum, hình dạng gần giống nhau nên dễ lẫn trên thị trường. Dược điển tách thành hai chuyên luận với công năng khác nhau; cần mua dược liệu đã được kiểm nghiệm. Xem thêm bài Hoàng tinh.

Chế biến và bào chế

Thu hoạch vào mùa thu, đào thân rễ, bỏ rễ con, rửa sạch, phơi cho mềm rồi vừa lăn vừa phơi đến khi không còn lõi cứng; hoặc đồ chín rồi vừa lăn vừa phơi đến khi trong mờ.[1]

Dược điển ghi các dạng bào chế: thái phiến, chế mật ong (1–1,5 kg mật ong cho 10 kg dược liệu, sao nhỏ lửa đến vàng thơm), dạng chưng (đồ nhiều lần đến khi đen) và chế rượu.[1]

Ghi chép trong sách của GS. Đỗ Tất Lợi

Sách ghi cây ngọc trúc phân bố ở miền nam Trung Quốc (Quảng Đông, Quảng Tây, Vân Nam) và gợi ý cần chú ý tìm ở các tỉnh biên giới nước ta.[2]

3. Tính vị, quy kinh và công năng

Tính vị và quy kinh

Dược điển ghi ngọc trúc vị ngọt, tính mát, vào hai kinh Phế, Vị.[1]

Quy kinh:Kinh PhếKinh VịBấm tên kinh để xem đường đi và các huyệt của kinh đó trên mô hình Kinh Lạc 3D.

Công năng và chủ trị theo Dược điển Việt Nam V

Nội dung Theo Dược điển Việt Nam V
Công năng Dưỡng âm, nhuận táo, sinh tân, chỉ khát.[1]
Chủ trị Ho khan; họng khô, miệng khát; sốt nóng âm ỉ về đêm, mồ hôi trộm; vị âm hư gây kém ăn, khó tiêu, hoặc vị nhiệt gây ăn nhiều chóng đói.[1]

Đây là ngôn ngữ công năng của Y học cổ truyền, không phải tỷ lệ khỏi bệnh đo được trong thử nghiệm. Các triệu chứng nêu trên cần được thầy thuốc khám, xác định nguyên nhân trước khi dùng bất kỳ vị thuốc nào.

4. Liều dùng ghi trong Dược điển Việt Nam V

Dược điển ghi liều 6–12 g mỗi ngày, dạng thuốc sắc.[1]

Con số này là liều tham khảo dành cho người kê đơn. Liều thực tế, thời gian dùng và cách phối hợp do thầy thuốc quyết định theo từng người; bài viết không hướng dẫn tự sắc hay tự pha.

5. Kiêng kỵ, tương tác và an toàn

Kiêng kỵ theo Y học cổ truyền

Dược điển ghi người dương suy âm thịnh, tỳ hư đờm thấp không nên dùng.[1]

Về các vị “bổ âm” tính mát

Nhóm thuốc bổ âm thường có tính mát, chất nhuận, dễ gây đầy bụng, đi ngoài phân lỏng ở người tỳ vị yếu, nên thầy thuốc thường phối hợp thêm vị kiện tỳ hoặc giảm liều. Các triệu chứng như sốt về chiều, ra mồ hôi trộm, ho khan kéo dài, khát nhiều, sụt cân cũng có thể là dấu hiệu của lao, đái tháo đường, cường giáp…; cần đi khám để tìm nguyên nhân trước khi dùng thuốc.

Khi nào cần chăm sóc y tế?

Mức chăm sóc Dấu hiệu Hành động
Cấp cứu ngay Khó thở, sưng môi lưỡi, nổi mẩn toàn thân; chảy máu không cầm; đau ngực, ngất. Gọi cấp cứu 115, mang theo thuốc đang dùng.
Đi khám sớm Triệu chứng bệnh không đỡ hoặc nặng lên; nôn, tiêu chảy kéo dài; vàng da, nước tiểu sẫm màu. Ngừng thuốc và đi khám.
Hỏi thầy thuốc trước Mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi; đang điều trị bệnh mạn tính hoặc dùng thuốc tây. Không tự dùng khi chưa được tư vấn.

Câu hỏi thường gặp

“Ăn nhiều chóng đói, khát nhiều” có phải chỉ cần dùng ngọc trúc?

Không. Ăn nhiều, khát nhiều, tiểu nhiều, sụt cân là dấu hiệu cần xét nghiệm đường huyết để loại trừ đái tháo đường; ngọc trúc không thay thế thuốc điều trị.

Ai không nên dùng?

Dược điển ghi người dương suy âm thịnh, tỳ hư đờm thấp không nên dùng.[1]

Bảo quản

Để nơi khô, thoáng mát, tránh mốc, sâu mọt.[1]

Kết luận

Ngọc trúc – Rhizoma Polygonati odorati là vị thuốc vị ngọt, tính mát, quy kinh Phế, Vị, được Dược điển ghi công năng dưỡng âm, nhuận táo, sinh tân, chỉ khát.[1] Người tỳ hư đờm thấp không nên dùng.[1]

Tài liệu tham khảo

  1. Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam V, tập 2. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2017 (ban hành theo Quyết định 5358/QĐ-BYT ngày 28/11/2017, hiệu lực từ 01/7/2018) – chuyên luận Ngọc trúc (Thân rễ), Rhizoma Polygonati odorati, tr. 1265–1266
  2. Đỗ Tất Lợi. Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam (xuất bản lần thứ XII). Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2004 – mục “Ngọc trúc”, tr. 843

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ