Nhân trần cao thang: thành phần, công năng và phân tích
Nhân trần cao thang là bài chủ của “dương hoàng” – vàng da do thấp nhiệt: Nhân trần làm quân, Chi tử và Đại hoàng dẫn thấp nhiệt ra theo đường tiểu và đại tiện.[1][2]

1. Thành phần
| Vị thuốc | Vai trò | Nguyên phương | Thang tham khảo | Ghi chú |
|---|---|---|---|---|
| Nhân trần | Quân | — | 18–30 g | Sắc trước |
| Chi tử | Thần | — | 9–15 g | |
| Đại hoàng | Tá | — | 6–9 g |
Nguồn bảng: [1]; phân vai: [1]
Me & Qi ghi tỉ lệ Nhân trần : Chi tử : Đại hoàng = 6 : 3 : 2; cột “thang tham khảo” theo [1]. American Dragon ghi khi không táo bón có thể thay Đại hoàng bằng Tần giao hoặc Đông qua nhân.[2] Lượng chỉ để người kê đơn tham khảo.
- QuânChủ trị chứng chínhNhân trần18–30 gThanh nhiệt lợi thấp, thoái hoàng
- ThầnHỗ trợ vị quânChi tử9–15 gThanh nhiệt tam tiêu, lợi tiểu
- TáPhụ tá, chế bớt tác dụng phụĐại hoàng6–9 gTả nhiệt thông tiện
Bài không có vị sứ riêng. Lượng ghi trên thẻ là liều thang tham khảo. Sơ đồ dựng tự động từ bảng thành phần · Quân – thần – tá – sứ là gì?
2. Công năng và chủ trị
Công năng: Thanh nhiệt lợi thấp thoái hoàng.[1][2]
Chủ trị: Dương hoàng do thấp nhiệt: da và mắt vàng tươi như màu quýt, tiểu ít vàng sẫm, bụng hơi đầy, khát, chỉ ra mồ hôi ở đầu, táo bón, buồn nôn; lưỡi đỏ rêu vàng nhớt, mạch hoạt sác.[1][2] Xem Can Đởm thấp nhiệt, Thấp nhiệt uẩn Tỳ.
3. Phân tích phương
Nhân trần lượng lớn là quân, thanh lợi thấp nhiệt, là vị chủ thoái hoàng; Chi tử là thần, dẫn thấp nhiệt ra theo đường tiểu; Đại hoàng là tá, tả nhiệt theo đường đại tiện.[1][2] Sách gốc ghi uống xong nước tiểu đỏ sẫm, “vàng theo đường tiểu mà ra”.[1]
4. Gia giảm và bài phát triển
Me & Qi nêu: thấp nặng hơn nhiệt thêm Phục linh, Trạch tả, Trư linh; đau sườn thêm Sài hồ, Xuyên luyện tử; sỏi mật kèm vàng da thêm Kim tiền thảo, Uất kim, Kê nội kim; nôn nhiều thêm Bán hạ, Hoàng liên. Bài cùng họ: Nhân trần ngũ linh tán, Chi tử bá bì thang; tương phản: Nhân trần tứ nghịch thang (âm hoàng).[1]
5. Lưu ý an toàn
Hai nguồn ghi chống chỉ định với âm hoàng (vàng da sạm do hàn thấp, dương hư).[1][2] Me & Qi ghi thêm: tránh khi tỳ vị hư hàn phân lỏng; thận trọng ở người suy kiệt.[1]
Kết luận
Nhân trần cao thang thanh nhiệt lợi thấp thoái hoàng cho dương hoàng bằng ba vị theo tỉ lệ 6 : 3 : 2; vàng da luôn cần khám tìm nguyên nhân.[1][2]