Ngũ linh tán: thành phần, công năng và phân tích
Ngũ linh tán là bài gốc lợi thủy thẩm thấp: Trạch tả làm quân, Phục linh và Trư linh làm thần, Bạch truật kiện tỳ, Quế chi ôn dương hóa khí.[1][2]

1. Thành phần
| Vị thuốc | Vai trò | Nguyên phương | Thang tham khảo | Ghi chú |
|---|---|---|---|---|
| Trạch tả | Quân | — | 10–15 g | |
| Phục linh | Thần | — | 9–15 g | |
| Trư linh | Thần | — | 9–15 g | |
| Bạch truật | Tá | — | 9–15 g | |
| Quế chi | Tá | — | 3–6 g | Một số nhà chú giải xếp là sứ[1] |
Nguồn bảng: [1]; phân vai: [1]
Cột “thang tham khảo” theo [1]; các tài liệu khác ghi khoảng liều khác nhau[2]. Lượng chỉ để người kê đơn tham khảo.
- QuânChủ trị chứng chínhTrạch tả10–15 gLợi thủy thẩm thấp
- ThầnHỗ trợ vị quânPhục linh9–15 gLợi thủy, kiện tỳTrư linh9–15 gLợi thủy thẩm thấp
- TáPhụ tá, chế bớt tác dụng phụBạch truật9–15 gKiện tỳ táo thấpQuế chi3–6 gÔn dương hóa khí, giải biểu
Bài không có vị sứ riêng. Lượng ghi trên thẻ là liều thang tham khảo. Sơ đồ dựng tự động từ bảng thành phần · Quân – thần – tá – sứ là gì?
2. Công năng và chủ trị
Công năng: Lợi thủy thẩm thấp, ôn dương hóa khí.[1][2]
Chủ trị: Thủy thấp nội đình: tiểu khó, phù, khát mà uống vào lại nôn (“thủy nghịch”), tiêu chảy nước, chóng mặt; hoặc Thái dương súc thủy.[1][2] Xem Thận dương hư, Đàm ẩm, Tân dịch.
3. Phân tích phương
Trạch tả là quân, lượng lớn nhất, lợi thủy ở hạ tiêu; Phục linh, Trư linh là thần, tăng sức lợi thủy.[1] Bạch truật kiện tỳ để tỳ vận hóa thủy thấp, Quế chi ôn dương hóa khí – là tá.[1] Thủy dịch cần dương khí “hóa” mới đi được, nên bài lợi thủy vẫn có một vị ôn dương.
4. Gia giảm và bài phát triển
Tứ linh tán (bỏ Quế chi), Vị linh thang (hợp Bình vị tán), Nhân trần ngũ linh tán (thêm Nhân trần khi hoàng đản do thấp).[1]
5. Lưu ý an toàn
Không dùng lâu; dùng quá liều có thể chóng mặt, nhạt miệng, chán ăn; chống chỉ định khi tân dịch đã kiệt (ra mồ hôi nhiều, nôn nhiều, tiêu chảy nhiều) hoặc thấp nhiệt.[2] Người đang dùng thuốc lợi tiểu cần hỏi bác sĩ.
Kết luận
Ngũ linh tán lợi thủy thẩm thấp, ôn dương hóa khí cho thủy thấp nội đình, Trạch tả làm quân; không dùng lâu, không dùng khi tân dịch đã hao.[1][2]