Bổ cốt chỉ (Fructus Psoraleae corylifoliae): nguồn gốc, tính vị, công năng và lưu ý an toàn
Bổ cốt chỉ là quả chín đã phơi hay sấy khô của cây Bổ cốt chỉ thuộc họ Đậu; Dược điển Việt Nam V ghi vị cay, đắng, tính ấm, quy vào các kinh Thận, Tỳ, Tâm bào.[1]

Bài viết giúp nhận biết đúng vị thuốc, hiểu cách Y học cổ truyền mô tả công năng và biết giới hạn về an toàn. Không dùng bài tra cứu này để tự bốc thuốc, tự kê liều hay thay đổi thuốc đang điều trị.
1. Định danh
Thông tin tra cứu nhanh
| Nội dung tra cứu | Điểm cần nhớ |
|---|---|
| Tên tiếng Việt | Bổ cốt chỉ (phá cố chỉ).[1] |
| Tên dược liệu | Fructus Psoraleae corylifoliae.[1] |
| Loài cho dược liệu | Bổ cốt chỉ (Psoralea corylifolia L.).[1] |
| Họ | Đậu (Fabaceae).[1] |
| Bộ phận dùng | Quả chín đã phơi hay sấy khô.[1] |
| Tính, vị | Vị cay (tân), đắng (khổ), tính ấm (ôn).[1] |
| Quy kinh | Thận, Tỳ, Tâm bào.[1] |
| Chỉ tiêu chất lượng | Dược điển không quy định định lượng; định tính bằng sắc ký so với psoralen và isopsoralen, quả lép không quá 3,0%.[1] |
2. Nhận biết và chế biến
Mô tả dược liệu
Quả hình thận, hơi dẹt, dài 3–5 mm, rộng 2–4 mm, dày khoảng 1,5 mm; mặt ngoài đen, nâu đen hoặc nâu xám, có vân mạng lưới nhỏ. Vỏ quả mỏng, khó tách khỏi hạt; hạt có hai lá mầm trắng hay hơi vàng, có dầu. Quả cứng chắc, mùi thơm nhẹ, vị hơi đắng.[1]
Đây là kiến thức nhận biết ở mức tham khảo. Việc xác định dược liệu thật – giả cần kiểm nghiệm theo Dược điển, không dựa vào cảm quan khi mua.
Chế biến và bào chế
Thu hoạch vào mùa thu, hái cụm quả chín, phơi khô, tách lấy quả, bỏ cuống và tạp chất.[1]
Diêm bổ cốt chỉ (chế muối): trộn với nước muối 20%, ủ cho thấm rồi sao nhỏ lửa đến khi phồng; 2 kg muối cho 100 kg dược liệu.[1]
Ghi chép trong sách của GS. Đỗ Tất Lợi
Sách ghi cây phá cố chỉ (bổ cốt chỉ) gốc Ấn Độ, có mọc ở Việt Nam nhưng ít khai thác; gần đây đã di thực từ Trung Quốc, cây mọc khỏe, gieo hạt vào mùa xuân và hái quả chín vào mùa thu.[2]
3. Tính vị, quy kinh và công năng
Tính vị và quy kinh
Dược điển ghi bổ cốt chỉ vị cay, đắng, tính ấm, vào các kinh Thận, Tỳ, Tâm bào.[1]
Công năng và chủ trị theo Dược điển Việt Nam V
| Nội dung | Theo Dược điển Việt Nam V |
|---|---|
| Công năng | Bổ mệnh môn hỏa, chỉ tả.[1] |
| Chủ trị | Liệt dương, di tinh, đái dầm, niệu tần; thắt lưng đầu gối đau có cảm giác lạnh; ngũ canh tả. Dùng ngoài trị bạch biến, hói trán.[1] |
Đây là ngôn ngữ công năng của Y học cổ truyền, không phải tỷ lệ khỏi bệnh đo được trong thử nghiệm. Các triệu chứng nêu trên cần được thầy thuốc khám, xác định nguyên nhân trước khi dùng bất kỳ vị thuốc nào.
4. Liều dùng ghi trong Dược điển Việt Nam V
Dược điển ghi liều 6–9 g mỗi ngày, dạng thuốc sắc; dùng ngoài dạng cồn thuốc 20–30% bôi chỗ đau.[1]
Con số này là liều tham khảo dành cho người kê đơn. Liều thực tế, thời gian dùng và cách phối hợp do thầy thuốc quyết định theo từng người; bài viết không hướng dẫn tự sắc hay tự pha.
5. Kiêng kỵ, tương tác và an toàn
Kiêng kỵ theo Y học cổ truyền
Dược điển ghi người âm hư hỏa động, tiểu tiện ra máu, đại tiện táo bón, viêm đường tiết niệu không nên dùng.[1]
Lưu ý khi bôi ngoài da
Bổ cốt chỉ chứa psoralen (Dược điển dùng làm chất chuẩn định tính), một chất làm da nhạy cảm với ánh nắng; vì thế vị thuốc được dùng ngoài cho bệnh bạch biến. Khi bôi có thể gây bỏng rát, phồng rộp nếu ra nắng; chỉ dùng theo hướng dẫn của bác sĩ da liễu, không tự bôi rồi phơi nắng.
Khi nào cần chăm sóc y tế?
| Mức chăm sóc | Dấu hiệu | Hành động |
|---|---|---|
| Cấp cứu ngay | Khó thở, sưng môi lưỡi, nổi mẩn toàn thân; chảy máu không cầm; đau ngực, ngất. | Gọi cấp cứu 115, mang theo thuốc đang dùng. |
| Đi khám sớm | Triệu chứng bệnh không đỡ hoặc nặng lên; nôn, tiêu chảy kéo dài; vàng da, nước tiểu sẫm màu. | Ngừng thuốc và đi khám. |
| Hỏi thầy thuốc trước | Mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi; đang điều trị bệnh mạn tính hoặc dùng thuốc tây. | Không tự dùng khi chưa được tư vấn. |
Câu hỏi thường gặp
Bạch biến có tự bôi cồn bổ cốt chỉ được không?
Không nên. Bạch biến cần bác sĩ da liễu chẩn đoán và điều trị; tự bôi rồi phơi nắng dễ gây bỏng da.
Bổ cốt chỉ khác cốt toái bổ?
Hoàn toàn khác: bổ cốt chỉ là quả cây họ Đậu, cốt toái bổ là thân rễ một loài dương xỉ.
Bảo quản
Để nơi khô, thoáng mát.[1]
Kết luận
Bổ cốt chỉ – Fructus Psoraleae corylifoliae là vị thuốc vị cay, đắng, tính ấm, quy kinh Thận, Tỳ, Tâm bào, được Dược điển ghi công năng bổ mệnh môn hỏa, chỉ tả.[1]
Tài liệu tham khảo
- Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam V, tập 2. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2017 (ban hành theo Quyết định 5358/QĐ-BYT ngày 28/11/2017, hiệu lực từ 01/7/2018) – chuyên luận Bổ cốt chỉ (Quả), Fructus Psoraleae corylifoliae, tr. 1088–1089
- Đỗ Tất Lợi. Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam (xuất bản lần thứ XII). Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2004 – mục “Phá cố chỉ”, tr. 856–857