Ngũ bội tử (Galla chinensis): nguồn gốc, tính vị, công năng và lưu ý an toàn
Ngũ bội tử là tổ đã phơi khô của sâu ngũ bội ký sinh trên cây Muối, họ Đào lộn hột; Dược điển Việt Nam V ghi vị chua, chát, mặn, tính lạnh, quy vào kinh Phế, Đại trường, Thận.[1]

Bài viết giúp nhận biết đúng vị thuốc, hiểu cách Y học cổ truyền mô tả công năng và biết giới hạn về an toàn. Không dùng bài tra cứu này để tự bốc thuốc, tự kê liều hay thay đổi thuốc đang điều trị.
1. Định danh
Thông tin tra cứu nhanh
| Nội dung tra cứu | Điểm cần nhớ |
|---|---|
| Tên tiếng Việt | Ngũ bội tử (tổ sâu cây muối).[1] |
| Tên dược liệu | Galla chinensis.[1] |
| Loài cho dược liệu | Tổ của sâu Ngũ bội [Melaphis chinensis (Bell.) Baker] ký sinh trên cây Muối (Rhus chinensis Muell.).[1] |
| Họ | Đào lộn hột (Anacardiaceae).[1] |
| Bộ phận dùng | Tổ sâu ký sinh trên lá cây Muối, đã luộc hoặc đồ rồi phơi khô; gồm hai dạng Đỗ bội và Giác bội.[1] |
| Tính, vị | Vị chua (toan), chát (sáp), mặn (hàm), tính lạnh (hàn).[1] |
| Quy kinh | Phế, Đại trường, Thận.[1] |
| Chỉ tiêu chất lượng | Dược liệu được kiểm nghiệm theo các chỉ tiêu trong chuyên luận (định tính, độ ẩm, tro, tạp chất, chất chiết hoặc định lượng…).[1] |
2. Nhận biết và chế biến
Mô tả dược liệu
Túi rỗng hình trứng (Đỗ bội) hoặc hình củ ấu có nhiều sừng (Giác bội); mặt ngoài màu nâu xám hoặc xám, có lông tơ mịn; chất cứng giòn, dễ vỡ, bên trong rỗng, vách mỏng, đôi khi còn xác sâu; vị se chát.[1]
Đây là kiến thức nhận biết ở mức tham khảo. Việc xác định dược liệu thật – giả cần kiểm nghiệm theo Dược điển, không dựa vào cảm quan khi mua.
Chế biến và bào chế
Thu hái vào mùa thu khi tổ chưa nứt, luộc hoặc đồ đến khi màu trắng bên ngoài chuyển sang xám, phơi khô.[1] Khi dùng: đập vỡ, loại bỏ tạp chất.[1]
3. Tính vị, quy kinh và công năng
Tính vị và quy kinh
Dược điển ghi ngũ bội tử vị chua, chát, mặn, tính lạnh, vào kinh Phế, Đại trường, Thận.[1]
Công năng và chủ trị theo Dược điển Việt Nam V
| Nội dung | Theo Dược điển Việt Nam V |
|---|---|
| Công năng | Sáp trường chỉ tả, chỉ huyết, liễm sang, giải độc, liễm phế.[1] |
| Chủ trị | Tiêu chảy lâu ngày, lỵ lâu ngày, mồ hôi trộm, nôn ra máu, trĩ chảy máu, xuất huyết; nhọt độc, loét da do thấp; phế hư ho lâu ngày, phế nhiệt có đờm.[1] |
Đây là ngôn ngữ công năng của Y học cổ truyền, không phải tỷ lệ khỏi bệnh đo được trong thử nghiệm. Các triệu chứng nêu trên cần được thầy thuốc khám, xác định nguyên nhân trước khi dùng bất kỳ vị thuốc nào.
4. Liều dùng ghi trong Dược điển Việt Nam V
Dược điển ghi liều 4–12 g mỗi ngày, dạng thuốc sắc; dùng ngoài lượng thích hợp.[1]
Con số này là liều tham khảo dành cho người kê đơn. Liều thực tế, thời gian dùng và cách phối hợp do thầy thuốc quyết định theo từng người; bài viết không hướng dẫn tự sắc hay tự pha.
5. Kiêng kỵ, tương tác và an toàn
Kiêng kỵ theo Y học cổ truyền
Dược điển không ghi kiêng kỵ riêng; dùng theo chỉ định của thầy thuốc.[1]
Vị thuốc có mặt trong các bài thuốc ở chuyên mục Phương tễ – xem mục “Có mặt trong các bài thuốc” ở cuối bài. Tiêu chảy, lỵ ra máu, trĩ chảy máu kéo dài cần đi khám để loại trừ bệnh lý đại tràng.
Khi nào cần chăm sóc y tế?
| Mức chăm sóc | Dấu hiệu | Hành động |
|---|---|---|
| Cấp cứu ngay | Khó thở, sưng môi lưỡi, nổi mẩn toàn thân; chảy máu không cầm; đau ngực, ngất. | Gọi cấp cứu 115, mang theo thuốc đang dùng. |
| Đi khám sớm | Triệu chứng bệnh không đỡ hoặc nặng lên; nôn, tiêu chảy kéo dài; vàng da, nước tiểu sẫm màu. | Ngừng thuốc và đi khám. |
| Hỏi thầy thuốc trước | Mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi; đang điều trị bệnh mạn tính hoặc dùng thuốc tây. | Không tự dùng khi chưa được tư vấn. |
Câu hỏi thường gặp
Ngũ bội tử có trong bài thuốc nào?
Thường gặp trong các bài cố sáp như Ngọc quan hoàn (trị lỵ lâu ngày), và dùng ngoài trị lở loét.
Ngũ bội tử là gì?
Là tổ của sâu ký sinh trên lá cây Muối, không phải quả hay hạt.[1]
Bảo quản
Để nơi khô, tránh dập vụn nát.[1]
Kết luận
Ngũ bội tử – Galla chinensis vị chua chát mặn, tính lạnh, quy kinh Phế, Đại trường, Thận, được Dược điển ghi công năng sáp trường chỉ tả, chỉ huyết, liễm sang, giải độc, liễm phế.[1]
Tài liệu tham khảo
- Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam V, tập 2. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2017 (ban hành theo Quyết định 5358/QĐ-BYT ngày 28/11/2017, hiệu lực từ 01/7/2018) – chuyên luận Ngũ bội tử, Galla chinensis, tr. 1269–1270