Kim anh (Fructus Rosae laevigatae): nguồn gốc, tính vị, công năng và lưu ý an toàn
Kim anh là quả giả già đã phơi hay sấy khô của cây Kim anh thuộc họ Hoa hồng; Dược điển Việt Nam V ghi vị chua, ngọt, chát, tính bình, quy vào các kinh Phế, Thận, Bàng quang.[1]

Bài viết giúp nhận biết đúng vị thuốc, hiểu cách Y học cổ truyền mô tả công năng và biết giới hạn về an toàn. Không dùng bài tra cứu này để tự bốc thuốc, tự kê liều hay thay đổi thuốc đang điều trị.
1. Định danh
Thông tin tra cứu nhanh
| Nội dung tra cứu | Điểm cần nhớ |
|---|---|
| Tên tiếng Việt | Kim anh (kim anh tử).[1] |
| Tên dược liệu | Fructus Rosae laevigatae.[1] |
| Loài cho dược liệu | Kim anh (Rosa laevigata Michx.).[1] |
| Họ | Hoa hồng (Rosaceae).[1] |
| Bộ phận dùng | Quả giả già (đế hoa lõm biến thành), phơi hay sấy khô.[1] |
| Tính, vị | Vị chua (toan), ngọt (cam), chát (sáp), tính bình.[1] |
| Quy kinh | Phế, Thận, Bàng quang.[1] |
| Chỉ tiêu chất lượng | Chất chiết được trong dược liệu không ít hơn 12,0%, tính theo dược liệu khô kiệt.[1] |
2. Nhận biết và chế biến
Mô tả dược liệu
Quả giả bổ dọc, hình bầu dục, dài 2–4 cm; mép cắt thường quăn gập. Mặt ngoài màu da cam, nâu đỏ hoặc nâu sẫm bóng, hơi nhăn, có vết gai đã rụng. Phần lớn đã được nạo sạch “hạt” (quả đóng) và lông. Vị hơi ngọt, chát.[1]
Đây là kiến thức nhận biết ở mức tham khảo. Việc xác định dược liệu thật – giả cần kiểm nghiệm theo Dược điển, không dựa vào cảm quan khi mua.
Chế biến và bào chế
Thu hái vào tháng 10–11 khi quả chín đỏ, phơi khô, loại bỏ gai.[1] Kim anh nhục: ngâm mềm, bổ đôi, nạo hết hạt và lông bên trong, phơi hoặc sấy khô.[1]
Ghi chép trong sách của GS. Đỗ Tất Lợi
Sách ghi kim anh mọc hoang trên các đồi ở nước ta, chủ yếu ở các tỉnh miền núi biên giới như Cao Bằng, Lạng Sơn, có nơi trồng làm hàng rào vì nhiều gai; khi thu hái phải đeo găng, mặc áo dài tay để tránh gai.[2]
3. Tính vị, quy kinh và công năng
Tính vị và quy kinh
Dược điển ghi kim anh vị chua, ngọt, chát, tính bình, vào các kinh Phế, Thận, Bàng quang.[1]
Công năng và chủ trị theo Dược điển Việt Nam V
| Nội dung | Theo Dược điển Việt Nam V |
|---|---|
| Công năng | Cố tinh sáp niệu, sáp trường, chỉ tả.[1] |
| Chủ trị | Di tinh, hoạt tinh; di niệu, niệu tần (tiểu nhiều lần); băng kinh, rong huyết; ỉa chảy, lỵ lâu ngày.[1] |
Đây là ngôn ngữ công năng của Y học cổ truyền, không phải tỷ lệ khỏi bệnh đo được trong thử nghiệm. Các triệu chứng nêu trên cần được thầy thuốc khám, xác định nguyên nhân trước khi dùng bất kỳ vị thuốc nào.
4. Liều dùng ghi trong Dược điển Việt Nam V
Dược điển ghi liều 6–12 g mỗi ngày, dạng thuốc sắc hoặc hoàn tán, thường phối hợp với các vị thuốc khác.[1]
Con số này là liều tham khảo dành cho người kê đơn. Liều thực tế, thời gian dùng và cách phối hợp do thầy thuốc quyết định theo từng người; bài viết không hướng dẫn tự sắc hay tự pha.
5. Kiêng kỵ, tương tác và an toàn
Kiêng kỵ theo Y học cổ truyền
Dược điển ghi người có thấp nhiệt, tiểu tiện bí, rắt không nên dùng.[1]
Khi nào cần chăm sóc y tế?
| Mức chăm sóc | Dấu hiệu | Hành động |
|---|---|---|
| Cấp cứu ngay | Khó thở, sưng môi lưỡi, nổi mẩn toàn thân; chảy máu không cầm; đau ngực, ngất. | Gọi cấp cứu 115, mang theo thuốc đang dùng. |
| Đi khám sớm | Triệu chứng bệnh không đỡ hoặc nặng lên; nôn, tiêu chảy kéo dài; vàng da, nước tiểu sẫm màu. | Ngừng thuốc và đi khám. |
| Hỏi thầy thuốc trước | Mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi; đang điều trị bệnh mạn tính hoặc dùng thuốc tây. | Không tự dùng khi chưa được tư vấn. |
Câu hỏi thường gặp
Vì sao phải nạo bỏ lông trong quả kim anh?
Lông trong quả gây ngứa, kích ứng; Dược điển quy định khi chế kim anh nhục phải nạo hết hạt và lông.[1]
Tiểu nhiều lần có tự dùng kim anh được không?
Tiểu nhiều lần có thể do viêm đường tiết niệu, đái tháo đường, phì đại tuyến tiền liệt; cần khám. Dược điển ghi người tiểu buốt, rắt do thấp nhiệt không nên dùng.[1]
Bảo quản
Để nơi khô, thoáng.[1]
Kết luận
Kim anh – Fructus Rosae laevigatae là vị thuốc vị chua, ngọt, chát, tính bình, quy kinh Phế, Thận, Bàng quang, được Dược điển ghi công năng cố tinh sáp niệu, sáp trường chỉ tả.[1]
Tài liệu tham khảo
- Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam V, tập 2. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2017 (ban hành theo Quyết định 5358/QĐ-BYT ngày 28/11/2017, hiệu lực từ 01/7/2018) – chuyên luận Kim anh (Quả), Fructus Rosae laevigatae, tr. 1219–1220
- Đỗ Tất Lợi. Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam (xuất bản lần thứ XII). Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2004 – mục “Kim anh”, tr. 892–893