Dược Liệu

Sài đất

Herba Wedeliae

Sài đất (Herba Wedeliae): nguồn gốc, tính vị, công năng và lưu ý an toàn

Cập nhật lần cuốiKhoảng 5 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtkhoảng 1 phút

Sài đất là phần trên mặt đất còn tươi hoặc phơi hay sấy khô của cây Sài đất thuộc họ Cúc; Dược điển Việt Nam V ghi vị hơi mặn, hơi đắng, tính mát, quy vào ba kinh Tâm, Phế, Vị.[1]

Sài đất – Dược liệu
Sài đất

Bài viết giúp nhận biết đúng vị thuốc, hiểu cách Y học cổ truyền mô tả công năng và biết giới hạn về an toàn. Không dùng bài tra cứu này để tự bốc thuốc, tự kê liều hay thay đổi thuốc đang điều trị.

Nguồn tra cứu: Tính vị, quy kinh, công năng, chủ trị, liều dùng và kiêng kỵ trong bài lấy theo Dược điển Việt Nam V (Bộ Y tế, 2017), chuyên luận “Sài đất, Herba Wedeliae”, tập 2, tr. 1306–1307. Trong bài, chữ “Dược điển” đều chỉ Dược điển Việt Nam V.[1] Phần nguồn gốc, phân bố và thu hái ở Việt Nam có tham khảo thêm sách “Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam” của GS. Đỗ Tất Lợi.[2]

1. Định danh

Thông tin tra cứu nhanh

Nội dung tra cứu Điểm cần nhớ
Tên tiếng Việt Sài đất (Húng trám).[1]
Tên dược liệu Herba Wedeliae.[1]
Loài cho dược liệu Sài đất [Wedelia chinensis (Osbeck) Merr.].[1]
Họ Cúc (Asteraceae).[1]
Bộ phận dùng Phần trên mặt đất còn tươi hoặc phơi hay sấy khô.[1]
Tính, vị Vị hơi mặn (vi hàm), hơi đắng (vi khổ), tính mát (lương).[1]
Quy kinh Tâm, Phế, Vị.[1]
Chỉ tiêu chất lượng Dược điển không quy định định lượng hoạt chất; dược liệu được kiểm nghiệm bằng định tính, độ ẩm, tro và tạp chất.[1]

2. Nhận biết và chế biến

Mô tả dược liệu

Những đoạn thân nhăn, mang lông cứng. Lá mọc đối, gần như không cuống, phiến bầu dục thon dài 1,5–5 cm, hai mặt có lông nhám, mép có 3–5 đôi răng cưa thưa và nông. Cụm hoa đầu màu vàng.[1]

Đây là kiến thức nhận biết ở mức tham khảo. Việc xác định dược liệu thật – giả cần kiểm nghiệm theo Dược điển, không dựa vào cảm quan khi mua.

Chế biến và bào chế

Dùng tươi hoặc phơi, sấy khô phần trên mặt đất.[1]

Ghi chép trong sách của GS. Đỗ Tất Lợi

Sách ghi sài đất còn được gọi là ngổ núi, cúc nháp; cây mọc hoang ở nhiều tỉnh miền Bắc, thường ở nơi ẩm mát, và đã được trồng để đáp ứng nhu cầu làm thuốc.[2]

3. Tính vị, quy kinh và công năng

Tính vị và quy kinh

Dược điển ghi sài đất vị hơi mặn, hơi đắng, tính mát, vào ba kinh Tâm, Phế, Vị.[1]

Quy kinh:Kinh TâmKinh PhếKinh VịBấm tên kinh để xem đường đi và các huyệt của kinh đó trên mô hình Kinh Lạc 3D.

Công năng và chủ trị theo Dược điển Việt Nam V

Nội dung Theo Dược điển Việt Nam V
Công năng Thanh nhiệt giải độc, tiêu viêm.[1]
Chủ trị Mụn nhọt, ngứa lở, dị ứng.[1]

Đây là ngôn ngữ công năng của Y học cổ truyền, không phải tỷ lệ khỏi bệnh đo được trong thử nghiệm. Các triệu chứng nêu trên cần được thầy thuốc khám, xác định nguyên nhân trước khi dùng bất kỳ vị thuốc nào.

4. Liều dùng ghi trong Dược điển Việt Nam V

Dược điển ghi liều 20–40 g mỗi ngày, dạng thuốc sắc hoặc cao lỏng.[1]

Con số này là liều tham khảo dành cho người kê đơn. Liều thực tế, thời gian dùng và cách phối hợp do thầy thuốc quyết định theo từng người; bài viết không hướng dẫn tự sắc hay tự pha.

5. Kiêng kỵ, tương tác và an toàn

Kiêng kỵ theo Y học cổ truyền

Chuyên luận Sài đất trong Dược điển không có mục kiêng kỵ riêng; việc dùng vẫn cần thầy thuốc chỉ định.[1]

Dị ứng nặng cần cấp cứu

Dược điển ghi sài đất dùng cho ngứa lở, dị ứng,[1] nhưng dị ứng kèm sưng môi, mặt, khó thở, choáng là phản vệ cần cấp cứu ngay. Mụn nhọt sưng đỏ lan rộng, sốt cũng cần đi khám.

Khi nào cần chăm sóc y tế?

Mức chăm sóc Dấu hiệu Hành động
Cấp cứu ngay Khó thở, sưng môi lưỡi, nổi mẩn toàn thân; chảy máu không cầm; đau ngực, ngất. Gọi cấp cứu 115, mang theo thuốc đang dùng.
Đi khám sớm Triệu chứng bệnh không đỡ hoặc nặng lên; nôn, tiêu chảy kéo dài; vàng da, nước tiểu sẫm màu. Ngừng thuốc và đi khám.
Hỏi thầy thuốc trước Mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi; đang điều trị bệnh mạn tính hoặc dùng thuốc tây. Không tự dùng khi chưa được tư vấn.

Câu hỏi thường gặp

Sài đất có mọc ở Việt Nam không?

Có. Sách của GS. Đỗ Tất Lợi ghi cây mọc hoang ở nhiều tỉnh miền Bắc, thường ở nơi ẩm mát.[2]

Trẻ bị rôm sảy có tắm nước sài đất được không?

Nhiều gia đình vẫn dùng, nhưng trẻ bị mụn mủ, sốt, hay da tổn thương lan rộng cần được bác sĩ khám; ngừng ngay nếu da đỏ rát hơn.

Bảo quản

Để nơi khô, thoáng mát.[1]

Kết luận

Sài đất – Herba Wedeliae là vị thuốc vị hơi mặn, hơi đắng, tính mát, quy kinh Tâm, Phế, Vị, được Dược điển ghi công năng thanh nhiệt giải độc, tiêu viêm.[1] Dị ứng nặng có khó thở cần cấp cứu, không tự xử trí bằng thuốc.

Tài liệu tham khảo

  1. Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam V, tập 2. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2017 (ban hành theo Quyết định 5358/QĐ-BYT ngày 28/11/2017, hiệu lực từ 01/7/2018) – chuyên luận Sài đất, Herba Wedeliae, tr. 1306–1307
  2. Đỗ Tất Lợi. Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam (xuất bản lần thứ XII). Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2004 – mục “Sài đất”, tr. 86–87

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ