Dược Liệu

Rễ gai

Radix Boehmeriae niveae

Rễ gai (Radix Boehmeriae niveae): nguồn gốc, tính vị, công năng và lưu ý an toàn

Cập nhật lần cuốiKhoảng 4 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtdưới 1 phút

Rễ gai là rễ đã phơi hoặc sấy khô của cây Gai làm bánh [Boehmeria nivea (L.) Gaud.], họ Gai; Dược điển Việt Nam V ghi vị ngọt, tính lạnh, quy vào kinh Can, Tâm.[1]

Rễ gai – Dược liệu
Rễ gai

Bài viết giúp nhận biết đúng vị thuốc, hiểu cách Y học cổ truyền mô tả công năng và biết giới hạn về an toàn. Không dùng bài tra cứu này để tự bốc thuốc, tự kê liều hay thay đổi thuốc đang điều trị.

Nguồn tra cứu: Tính vị, quy kinh, công năng, chủ trị, liều dùng và kiêng kỵ trong bài lấy theo Dược điển Việt Nam V (Bộ Y tế, 2017), chuyên luận “Gai (Rễ), Radix Boehmeriae niveae”, tập 2, tr. 1176–1177. Trong bài, chữ “Dược điển” đều chỉ Dược điển Việt Nam V.[1]

1. Định danh

Thông tin tra cứu nhanh

Nội dung tra cứu Điểm cần nhớ
Tên tiếng Việt Rễ gai (trữ ma căn).[1]
Tên dược liệu Radix Boehmeriae niveae.[1]
Loài cho dược liệu Cây Gai làm bánh [Boehmeria nivea (L.) Gaud.].[1]
Họ Gai (Urticaceae).[1]
Bộ phận dùng Rễ đã phơi hoặc sấy khô.[1]
Tính, vị Vị ngọt (cam), tính lạnh (hàn).[1]
Quy kinh Can, Tâm.[1]
Chỉ tiêu chất lượng Dược liệu được kiểm nghiệm theo các chỉ tiêu trong chuyên luận (định tính, độ ẩm, tro, tạp chất, chất chiết hoặc định lượng…).[1]

2. Nhận biết và chế biến

Mô tả dược liệu

Rễ hình trụ, hơi cong queo, dài 8–25 cm, đường kính 0,8–2 cm; mặt ngoài nâu xám hoặc nâu sẫm, có vết nhăn dọc và ngang; chất cứng, vết bẻ màu vàng có xơ; mùi nhẹ, vị nhạt, nhai hơi dính răng.[1]

Đây là kiến thức nhận biết ở mức tham khảo. Việc xác định dược liệu thật – giả cần kiểm nghiệm theo Dược điển, không dựa vào cảm quan khi mua.

Chế biến và bào chế

Thu hoạch vào mùa hạ hay mùa thu, đào rễ, rửa sạch, cắt bỏ rễ con, để nguyên hay thái phiến, dùng tươi hoặc phơi, sấy khô.[1]

3. Tính vị, quy kinh và công năng

Tính vị và quy kinh

Dược điển ghi rễ gai vị ngọt, tính lạnh, vào kinh Can, Tâm.[1]

Quy kinh:Kinh CanKinh TâmBấm tên kinh để xem đường đi và các huyệt của kinh đó trên mô hình Kinh Lạc 3D.

Công năng và chủ trị theo Dược điển Việt Nam V

Nội dung Theo Dược điển Việt Nam V
Công năng Thanh nhiệt giải độc, chỉ huyết, an thai, lợi tiểu.[1]
Chủ trị Huyết lâm, thổ huyết, hạ huyết, xích bạch đới, mụn nhọt, động thai ra máu, sưng đau do côn trùng cắn, sang chấn.[1]

Đây là ngôn ngữ công năng của Y học cổ truyền, không phải tỷ lệ khỏi bệnh đo được trong thử nghiệm. Các triệu chứng nêu trên cần được thầy thuốc khám, xác định nguyên nhân trước khi dùng bất kỳ vị thuốc nào.

4. Liều dùng ghi trong Dược điển Việt Nam V

Dược điển ghi liều 6–20 g mỗi ngày, dạng thuốc sắc; dùng ngoài giã rễ tươi bôi, đắp hoặc sắc lấy nước rửa.[1]

Con số này là liều tham khảo dành cho người kê đơn. Liều thực tế, thời gian dùng và cách phối hợp do thầy thuốc quyết định theo từng người; bài viết không hướng dẫn tự sắc hay tự pha.

5. Kiêng kỵ, tương tác và an toàn

Kiêng kỵ theo Y học cổ truyền

Dược điển ghi vị hư hàn, ỉa chảy không nên dùng.[1]

Ra máu khi mang thai là tình huống phải đi khám sản khoa ngay; vị thuốc chỉ dùng khi bác sĩ cho phép. Dùng theo chỉ định của thầy thuốc y học cổ truyền; người đang mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người có bệnh mạn tính hoặc đang dùng thuốc tây nên hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng.

Khi nào cần chăm sóc y tế?

Mức chăm sóc Dấu hiệu Hành động
Cấp cứu ngay Khó thở, sưng môi lưỡi, nổi mẩn toàn thân; chảy máu không cầm; đau ngực, ngất. Gọi cấp cứu 115, mang theo thuốc đang dùng.
Đi khám sớm Triệu chứng bệnh không đỡ hoặc nặng lên; nôn, tiêu chảy kéo dài; vàng da, nước tiểu sẫm màu. Ngừng thuốc và đi khám.
Hỏi thầy thuốc trước Mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi; đang điều trị bệnh mạn tính hoặc dùng thuốc tây. Không tự dùng khi chưa được tư vấn.

Câu hỏi thường gặp

Rễ gai có tác dụng gì?

Dược điển ghi công năng: thanh nhiệt giải độc, chỉ huyết, an thai, lợi tiểu.[1]

Ai không nên dùng rễ gai?

Dược điển ghi vị hư hàn, ỉa chảy không nên dùng.[1]

Bảo quản

Để nơi khô.[1]

Kết luận

Rễ gai – Radix Boehmeriae niveae vị ngọt, tính lạnh, quy kinh Can, Tâm, được Dược điển ghi công năng thanh nhiệt giải độc, chỉ huyết, an thai, lợi tiểu.[1]

Tài liệu tham khảo

  1. Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam V, tập 2. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2017 (ban hành theo Quyết định 5358/QĐ-BYT ngày 28/11/2017, hiệu lực từ 01/7/2018) – chuyên luận Gai (Rễ), Radix Boehmeriae niveae, tr. 1176–1177

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ