Ô tặc cốt (Os Sepiae): nguồn gốc, tính vị, công năng và lưu ý an toàn
Ô tặc cốt (mai mực) là mai rửa sạch, phơi hay sấy khô của con cá mực, họ Mực nang; Dược điển Việt Nam V ghi vị mặn, tính ấm, quy vào kinh Can, Thận.[1]

Bài viết giúp nhận biết đúng vị thuốc, hiểu cách Y học cổ truyền mô tả công năng và biết giới hạn về an toàn. Không dùng bài tra cứu này để tự bốc thuốc, tự kê liều hay thay đổi thuốc đang điều trị.
1. Định danh
Thông tin tra cứu nhanh
| Nội dung tra cứu | Điểm cần nhớ |
|---|---|
| Tên tiếng Việt | Ô tặc cốt (mai mực, hải phiêu tiêu).[1] |
| Tên dược liệu | Os Sepiae.[1] |
| Loài cho dược liệu | Cá mực (Sepia esculenta Hoyle).[1] |
| Họ | Mực nang (Sepiidae).[1] |
| Bộ phận dùng | Mai cá mực rửa sạch, phơi hay sấy khô.[1] |
| Tính, vị | Vị mặn (hàm), tính ấm (ôn).[1] |
| Quy kinh | Can, Thận.[1] |
| Chỉ tiêu chất lượng | Dược liệu được kiểm nghiệm theo các chỉ tiêu trong chuyên luận (định tính, độ ẩm, tro, tạp chất, chất chiết hoặc định lượng…).[1] |
2. Nhận biết và chế biến
Mô tả dược liệu
Hình bầu dục dài 13–23 cm, rộng 6,5–8 cm và dẹt; mặt lưng cứng, màu trắng hay trắng ngà, có những hạt nhỏ nổi lên; mặt bụng màu trắng, xốp, có những đường vân ngang như sóng gợn; chất nhẹ, giữa xốp mềm dễ nghiền bột; vị hơi mặn và chát, mùi hơi tanh.[1]
Đây là kiến thức nhận biết ở mức tham khảo. Việc xác định dược liệu thật – giả cần kiểm nghiệm theo Dược điển, không dựa vào cảm quan khi mua.
Chế biến và bào chế
Mực bắt về loại bỏ thịt, giữ lại mai, rửa sạch, phơi hoặc sấy khô; khi dùng rửa sạch, phơi khô, thái thành miếng nhỏ hoặc tán thành bột mịn.[1]
3. Tính vị, quy kinh và công năng
Tính vị và quy kinh
Dược điển ghi mai mực vị mặn, tính ấm, vào kinh Can, Thận.[1]
Công năng và chủ trị theo Dược điển Việt Nam V
| Nội dung | Theo Dược điển Việt Nam V |
|---|---|
| Công năng | Thông huyết mạch, trừ hàn thấp, chỉ huyết.[1] |
| Chủ trị | Thổ huyết, nục huyết (chảy máu cam), cam tẩu mã, băng lậu, đới hạ, đau loét dạ dày và hành tá tràng; ẩm nang lở ngứa.[1] |
Đây là ngôn ngữ công năng của Y học cổ truyền, không phải tỷ lệ khỏi bệnh đo được trong thử nghiệm. Các triệu chứng nêu trên cần được thầy thuốc khám, xác định nguyên nhân trước khi dùng bất kỳ vị thuốc nào.
4. Liều dùng ghi trong Dược điển Việt Nam V
Dược điển ghi liều 5–9 g mỗi ngày, dạng thuốc bột hoặc phối ngũ trong các bài; dùng ngoài tán mịn đắp vào chỗ lở loét.[1]
Con số này là liều tham khảo dành cho người kê đơn. Liều thực tế, thời gian dùng và cách phối hợp do thầy thuốc quyết định theo từng người; bài viết không hướng dẫn tự sắc hay tự pha.
5. Kiêng kỵ, tương tác và an toàn
Kiêng kỵ theo Y học cổ truyền
Dược điển ghi kỵ Bạch cập, Bạch liễm, Phụ tử.[1]
Vị thuốc có mặt trong các bài thuốc ở chuyên mục Phương tễ – xem mục “Có mặt trong các bài thuốc” ở cuối bài. Nôn ra máu, đi ngoài phân đen, ra máu nhiều là cấp cứu; đau dạ dày kéo dài cần nội soi.
Khi nào cần chăm sóc y tế?
| Mức chăm sóc | Dấu hiệu | Hành động |
|---|---|---|
| Cấp cứu ngay | Khó thở, sưng môi lưỡi, nổi mẩn toàn thân; chảy máu không cầm; đau ngực, ngất. | Gọi cấp cứu 115, mang theo thuốc đang dùng. |
| Đi khám sớm | Triệu chứng bệnh không đỡ hoặc nặng lên; nôn, tiêu chảy kéo dài; vàng da, nước tiểu sẫm màu. | Ngừng thuốc và đi khám. |
| Hỏi thầy thuốc trước | Mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi; đang điều trị bệnh mạn tính hoặc dùng thuốc tây. | Không tự dùng khi chưa được tư vấn. |
Câu hỏi thường gặp
Ô tặc cốt có trong bài thuốc nào?
Ví dụ Cố xung thang (trị băng huyết), các bài gia giảm trị ợ chua, đau dạ dày.
Có kiêng gì?
Dược điển ghi kỵ Bạch cập, Bạch liễm, Phụ tử.[1]
Bảo quản
Nơi khô, mát.[1]
Kết luận
Ô tặc cốt (mai mực) – Os Sepiae vị mặn, tính ấm, quy kinh Can, Thận, được Dược điển ghi công năng thông huyết mạch, trừ hàn thấp, chỉ huyết.[1]
Tài liệu tham khảo
- Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam V, tập 2. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2017 (ban hành theo Quyết định 5358/QĐ-BYT ngày 28/11/2017, hiệu lực từ 01/7/2018) – chuyên luận Mai mực, Os Sepiae, tr. 1243–1244