Lộc giác (Cornu Cervi): nguồn gốc, tính vị, công năng và lưu ý an toàn
Lộc giác là sừng già (gạc) đã hóa xương hay gốc sừng rụng xuống sau khi cưa nhung của hươu sao đực, thuộc họ Hươu; Dược điển Việt Nam V ghi vị mặn, tính ấm, quy vào hai kinh Can, Thận.[1]

Bài viết giúp nhận biết đúng vị thuốc, hiểu cách Y học cổ truyền mô tả công năng và biết giới hạn về an toàn. Không dùng bài tra cứu này để tự bốc thuốc, tự kê liều hay thay đổi thuốc đang điều trị.
1. Định danh
Thông tin tra cứu nhanh
| Nội dung tra cứu | Điểm cần nhớ |
|---|---|
| Tên tiếng Việt | Lộc giác (gạc hươu).[1] |
| Tên dược liệu | Cornu Cervi.[1] |
| Loài cho dược liệu | Hươu sao đực (Cervus nippon Temminck); gồm gạc hươu sao (mai hoa lộc giác) và gốc gạc rụng (lộc giác thoát bàn).[1] |
| Họ | Hươu (Cervidae).[1] |
| Bộ phận dùng | Sừng già đã hóa xương hay gốc sừng rụng sau khi cưa nhung.[1] |
| Tính, vị | Vị mặn (hàm), tính ấm (ôn).[1] |
| Quy kinh | Can, Thận.[1] |
| Chỉ tiêu chất lượng | Dược liệu được kiểm nghiệm theo các chỉ tiêu trong chuyên luận (định tính, độ ẩm, tro, tạp chất…).[1] |
2. Nhận biết và chế biến
Mô tả dược liệu
Gạc hươu sao thường chia 3–4 nhánh, dài 30–60 cm, đường kính 2,5–5 cm, hai bên đối xứng; chất cứng, nặng.[1]
Đây là kiến thức nhận biết ở mức tham khảo. Việc xác định dược liệu thật – giả cần kiểm nghiệm theo Dược điển, không dựa vào cảm quan khi mua.
Lưu ý dễ nhầm
Lộc giác, lộc nhung, lộc giác giao
Cùng từ hươu sao: lộc nhung là sừng non chưa hóa xương; lộc giác là gạc già đã hóa xương; lộc giác giao là cao nấu từ gạc. Ba vị có công năng, liều khác nhau. Xem thêm bài Lộc nhung.
Chế biến và bào chế
Thường thu gạc vào mùa xuân khi gạc rụng, hoặc gốc sừng rụng sau khi đã cưa nhung năm trước.[1] Khi bào chế, rửa sạch, cưa khúc, ngâm cho ẩm, chẻ phiến, phơi âm can hoặc tán bột thô.[1]
3. Tính vị, quy kinh và công năng
Tính vị và quy kinh
Dược điển ghi lộc giác vị mặn, tính ấm, vào hai kinh Can, Thận.[1]
Công năng và chủ trị theo Dược điển Việt Nam V
| Nội dung | Theo Dược điển Việt Nam V |
|---|---|
| Công năng | Ôn thận dương, mạnh gân xương, hành huyết, tiêu thũng.[1] |
| Chủ trị | Liệt dương, di tinh; thắt lưng, cột sống đau lạnh; âm thư, mụn nhọt; nhọt vú mới phát; ứ huyết sưng đau.[1] |
Đây là ngôn ngữ công năng của Y học cổ truyền, không phải tỷ lệ khỏi bệnh đo được trong thử nghiệm. Các triệu chứng nêu trên cần được thầy thuốc khám, xác định nguyên nhân trước khi dùng bất kỳ vị thuốc nào.
4. Liều dùng ghi trong Dược điển Việt Nam V
Dược điển ghi liều 6–15 g mỗi ngày, dạng thuốc cao, chế thành lộc giác giao, lộc giác sương.[1]
Con số này là liều tham khảo dành cho người kê đơn. Liều thực tế, thời gian dùng và cách phối hợp do thầy thuốc quyết định theo từng người; bài viết không hướng dẫn tự sắc hay tự pha.
5. Kiêng kỵ, tương tác và an toàn
Kiêng kỵ theo Y học cổ truyền
Dược điển ghi người thận hư có hỏa, người thượng tiêu có đờm nhiệt, trung vị có hỏa không nên dùng.[1]
Cảnh giác hàng giả
Dược liệu động vật thường đắt nên dễ bị làm giả (nhung giả bằng gạc non nhuộm, keo; tắc kè nhồi bột; mật ong pha đường). Nên mua ở cơ sở được cấp phép, có kiểm nghiệm.
Nguồn gốc hợp pháp và bảo tồn
Chỉ dùng dược liệu động vật có nguồn gốc nuôi hợp pháp, có hóa đơn, kiểm nghiệm. Nhiều loài động vật hoang dã ở Việt Nam (nhiều loài rùa, tê tê, hổ, gấu…) được pháp luật bảo vệ; mua bán, sử dụng trái phép là vi phạm pháp luật và góp phần tận diệt loài. Website không giới thiệu các vị thuốc lấy từ loài hoang dã nguy cấp như vảy tê tê (xuyên sơn giáp).
Nhọt vú, cục ở vú cần được khám, siêu âm để loại trừ áp xe, ung thư vú.
Khi nào cần chăm sóc y tế?
| Mức chăm sóc | Dấu hiệu | Hành động |
|---|---|---|
| Cấp cứu ngay | Khó thở, sưng môi lưỡi, nổi mẩn toàn thân; chảy máu không cầm; đau ngực, ngất. | Gọi cấp cứu 115, mang theo thuốc đang dùng. |
| Đi khám sớm | Triệu chứng bệnh không đỡ hoặc nặng lên; nôn, tiêu chảy kéo dài; vàng da, nước tiểu sẫm màu. | Ngừng thuốc và đi khám. |
| Hỏi thầy thuốc trước | Mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi; đang điều trị bệnh mạn tính hoặc dùng thuốc tây. | Không tự dùng khi chưa được tư vấn. |
Câu hỏi thường gặp
Cao ban long có phải từ lộc giác?
Cao nấu từ gạc hươu gọi là lộc giác giao (cao ban long); Dược điển ghi lộc giác dùng chế thành lộc giác giao, lộc giác sương.[1]
Ai không nên dùng?
Dược điển ghi người thận hư có hỏa, thượng tiêu có đờm nhiệt, trung vị có hỏa không nên dùng.[1]
Bảo quản
Để gạc nơi khô, mát.[1]
Kết luận
Lộc giác – Cornu Cervi là gạc hươu, vị mặn, tính ấm, quy kinh Can, Thận, được Dược điển ghi công năng ôn thận dương, mạnh gân xương, hành huyết, tiêu thũng.[1]
Tài liệu tham khảo
- Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam V, tập 2. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2017 (ban hành theo Quyết định 5358/QĐ-BYT ngày 28/11/2017, hiệu lực từ 01/7/2018) – chuyên luận Lộc giác, Cornu Cervi, tr. 1234–1235