Dược Liệu

Thiên niên kiện

Rhizoma Homalomenae occultae

Thiên niên kiện (Rhizoma Homalomenae occultae): nguồn gốc, tính vị, công năng và lưu ý an toàn

Cập nhật lần cuốiKhoảng 6 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtkhoảng 1 phút

Thiên niên kiện là thân rễ đã phơi hay sấy khô của cây Thiên niên kiện thuộc họ Ráy; Dược điển Việt Nam V ghi vị đắng, cay, ngọt, tính ấm, quy vào hai kinh Can, Thận.[1]

Thiên niên kiện – Dược liệu
Thiên niên kiện

Bài viết giúp nhận biết đúng vị thuốc, hiểu cách Y học cổ truyền mô tả công năng và biết giới hạn về an toàn. Không dùng bài tra cứu này để tự bốc thuốc, tự kê liều hay thay đổi thuốc đang điều trị.

Nguồn tra cứu: Tính vị, quy kinh, công năng, chủ trị, liều dùng và kiêng kỵ trong bài lấy theo Dược điển Việt Nam V (Bộ Y tế, 2017), chuyên luận “Thiên niên kiện (Thân rễ), Rhizoma Homalomenae occultae”, tập 2, tr. 1340–1341. Trong bài, chữ “Dược điển” đều chỉ Dược điển Việt Nam V.[1] Phần nguồn gốc, phân bố và thu hái ở Việt Nam có tham khảo thêm sách “Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam” của GS. Đỗ Tất Lợi.[2]

1. Định danh

Thông tin tra cứu nhanh

Nội dung tra cứu Điểm cần nhớ
Tên tiếng Việt Thiên niên kiện (Sơn thục).[1]
Tên dược liệu Rhizoma Homalomenae occultae.[1]
Loài cho dược liệu Thiên niên kiện [Homalomena occulta (Lour.) Schott].[1]
Họ Ráy (Araceae).[1]
Bộ phận dùng Thân rễ đã phơi hay sấy khô.[1]
Tính, vị Vị đắng (khổ), cay (tân), ngọt (cam), tính ấm (ôn).[1]
Quy kinh Can, Thận.[1]
Chỉ tiêu chất lượng Tinh dầu không ít hơn 0,5%, tính theo dược liệu khô kiệt.[1]

2. Nhận biết và chế biến

Mô tả dược liệu

Đoạn thẳng hay cong queo, nhiều xơ, chắc, cứng, dài 10–30 cm, đường kính 1–1,5 cm; mặt ngoài nâu nhạt hay nâu sẫm, nhiều nếp nhăn dọc; mùi thơm đặc trưng.[1]

Đây là kiến thức nhận biết ở mức tham khảo. Việc xác định dược liệu thật – giả cần kiểm nghiệm theo Dược điển, không dựa vào cảm quan khi mua.

Chế biến và bào chế

Thu hái vào mùa xuân hay mùa thu, lấy thân rễ già, rửa sạch, bỏ vỏ ngoài và rễ con, cắt đoạn 10–30 cm, sấy nhanh ở 50 °C rồi phơi hoặc sấy ở 50–60 °C đến khô.[1] Khi bào chế, ủ mềm, thái lát, phơi trong bóng râm hay sấy nhẹ.[1]

Ghi chép trong sách của GS. Đỗ Tất Lợi

Sách ghi thiên niên kiện mọc hoang rất nhiều ở các miền rừng núi nước ta; tinh dầu của cây còn được dùng trong kỹ nghệ nước hoa và làm nguyên liệu chiết linalol.[2]

3. Tính vị, quy kinh và công năng

Tính vị và quy kinh

Dược điển ghi thiên niên kiện vị đắng, cay, ngọt, tính ấm, vào hai kinh Can, Thận.[1]

Quy kinh:Kinh CanKinh ThậnBấm tên kinh để xem đường đi và các huyệt của kinh đó trên mô hình Kinh Lạc 3D.

Công năng và chủ trị theo Dược điển Việt Nam V

Nội dung Theo Dược điển Việt Nam V
Công năng Trừ phong thấp, cường cân cốt.[1]
Chủ trị Phong hàn thấp gây thắt lưng và đầu gối lạnh đau, chân co rút tê bại.[1]

Đây là ngôn ngữ công năng của Y học cổ truyền, không phải tỷ lệ khỏi bệnh đo được trong thử nghiệm. Các triệu chứng nêu trên cần được thầy thuốc khám, xác định nguyên nhân trước khi dùng bất kỳ vị thuốc nào.

4. Liều dùng ghi trong Dược điển Việt Nam V

Dược điển ghi liều 4,5–9 g mỗi ngày, phối hợp trong bài thuốc hoặc ngâm rượu; dùng ngoài thân rễ tươi giã nát sao nóng bóp chỗ đau, hoặc ngâm rượu xoa bóp.[1]

Con số này là liều tham khảo dành cho người kê đơn. Liều thực tế, thời gian dùng và cách phối hợp do thầy thuốc quyết định theo từng người; bài viết không hướng dẫn tự sắc hay tự pha.

5. Kiêng kỵ, tương tác và an toàn

Kiêng kỵ theo Y học cổ truyền

Dược điển ghi không dùng cho người âm hư hỏa vượng, miệng khô, họng đắng.[1]

Đau nhức xương khớp cần được chẩn đoán

“Phong thấp” trong Y học cổ truyền gồm nhiều bệnh khác nhau của y học hiện đại: thoái hóa khớp, viêm khớp dạng thấp, gút, thoát vị đĩa đệm, loãng xương… Khớp sưng nóng đỏ đột ngột kèm sốt, đau lưng kèm yếu chân hoặc rối loạn tiểu tiện, đau sau chấn thương nghi gãy xương cần đi khám ngay. Người đang dùng thuốc điều trị khớp (thuốc chống viêm, corticoid, thuốc ức chế miễn dịch) không tự ngừng thuốc để dùng thảo dược.

Về rượu thuốc xoa bóp và rượu uống

Nhiều vị trong nhóm này được ngâm rượu. Rượu xoa bóp ngoài da không được uống; rượu thuốc để uống chỉ dùng theo chỉ định, không dùng cho người có bệnh gan, người đang dùng thuốc an thần, thuốc chống đông, người mang thai, cho con bú và người phải lái xe.

Khi nào cần chăm sóc y tế?

Mức chăm sóc Dấu hiệu Hành động
Cấp cứu ngay Khó thở, sưng môi lưỡi, nổi mẩn toàn thân; chảy máu không cầm; đau ngực, ngất. Gọi cấp cứu 115, mang theo thuốc đang dùng.
Đi khám sớm Triệu chứng bệnh không đỡ hoặc nặng lên; nôn, tiêu chảy kéo dài; vàng da, nước tiểu sẫm màu. Ngừng thuốc và đi khám.
Hỏi thầy thuốc trước Mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi; đang điều trị bệnh mạn tính hoặc dùng thuốc tây. Không tự dùng khi chưa được tư vấn.

Câu hỏi thường gặp

Thiên niên kiện có mọc ở Việt Nam?

Có. Sách của GS. Đỗ Tất Lợi ghi cây mọc hoang rất nhiều ở các miền rừng núi nước ta; tinh dầu còn được dùng trong kỹ nghệ nước hoa.[2]

Rượu xoa bóp thiên niên kiện có uống được không?

Không. Rượu xoa bóp chỉ dùng ngoài da; không xoa lên vết thương hở.

Bảo quản

Để nơi khô mát, tránh mốc mọt.[1]

Kết luận

Thiên niên kiện – Rhizoma Homalomenae occultae là vị thuốc vị đắng, cay, ngọt, tính ấm, quy kinh Can, Thận, được Dược điển ghi công năng trừ phong thấp, cường cân cốt.[1] Người âm hư hỏa vượng không dùng.[1]

Tài liệu tham khảo

  1. Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam V, tập 2. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2017 (ban hành theo Quyết định 5358/QĐ-BYT ngày 28/11/2017, hiệu lực từ 01/7/2018) – chuyên luận Thiên niên kiện (Thân rễ), Rhizoma Homalomenae occultae, tr. 1340–1341
  2. Đỗ Tất Lợi. Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam (xuất bản lần thứ XII). Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2004 – mục “Thiên niên kiện”, tr. 496–497

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ