Ngũ gia bì hương (Cortex Acanthopanacis gracilistyli): nguồn gốc, tính vị, công năng và lưu ý an toàn
Ngũ gia bì hương là vỏ rễ và vỏ thân đã phơi hay sấy khô của cây Ngũ gia bì hương (Acanthopanax gracilistylus W. W. Smith), họ Nhân sâm; Dược điển Việt Nam V ghi vị cay, đắng, tính ấm, quy vào kinh Can, Thận.[1]

Bài viết giúp nhận biết đúng vị thuốc, hiểu cách Y học cổ truyền mô tả công năng và biết giới hạn về an toàn. Không dùng bài tra cứu này để tự bốc thuốc, tự kê liều hay thay đổi thuốc đang điều trị.
1. Định danh
Thông tin tra cứu nhanh
| Nội dung tra cứu | Điểm cần nhớ |
|---|---|
| Tên tiếng Việt | Ngũ gia bì hương (nam ngũ gia bì).[1] |
| Tên dược liệu | Cortex Acanthopanacis gracilistyli.[1] |
| Loài cho dược liệu | Cây Ngũ gia bì hương (Acanthopanax gracilistylus W. W. Smith).[1] |
| Họ | Nhân sâm (Araliaceae).[1] |
| Bộ phận dùng | Vỏ rễ và vỏ thân đã phơi hay sấy khô.[1] |
| Tính, vị | Vị cay (tân), đắng (khổ), tính ấm (ôn).[1] |
| Quy kinh | Can, Thận.[1] |
| Chỉ tiêu chất lượng | Dược liệu được kiểm nghiệm theo các chỉ tiêu trong chuyên luận (định tính, độ ẩm, tro, tạp chất, chất chiết hoặc định lượng…).[1] |
2. Nhận biết và chế biến
Mô tả dược liệu
Mảnh vỏ cuộn hình lòng máng, thường dài 3–7 cm, rộng 0,3–1 cm, dày 1–2 mm; mặt ngoài có lớp bần mỏng màu nâu nhạt; mặt gãy lởm chởm; chất nhẹ, giòn, hơi xốp.[1]
Đây là kiến thức nhận biết ở mức tham khảo. Việc xác định dược liệu thật – giả cần kiểm nghiệm theo Dược điển, không dựa vào cảm quan khi mua.
Chế biến và bào chế
Dùng vỏ rễ và vỏ thân phơi hay sấy khô.[1]
3. Tính vị, quy kinh và công năng
Tính vị và quy kinh
Dược điển ghi ngũ gia bì hương vị cay, đắng, tính ấm, vào kinh Can, Thận.[1]
Công năng và chủ trị theo Dược điển Việt Nam V
| Nội dung | Theo Dược điển Việt Nam V |
|---|---|
| Công năng | Trừ phong thấp, cường gân cốt, bổ can thận.[1] |
| Chủ trị | Phong hàn thấp tý, đau khớp, đau lưng, đau xương, cước khí thủy thũng, âm nang sưng đau, trẻ em sức khỏe yếu, chậm biết đi.[1] |
Đây là ngôn ngữ công năng của Y học cổ truyền, không phải tỷ lệ khỏi bệnh đo được trong thử nghiệm. Các triệu chứng nêu trên cần được thầy thuốc khám, xác định nguyên nhân trước khi dùng bất kỳ vị thuốc nào.
4. Liều dùng ghi trong Dược điển Việt Nam V
Dược điển ghi liều 4–12 g mỗi ngày, dạng thuốc sắc, rượu thuốc, hoàn tán; dùng riêng hoặc phối hợp.[1]
Con số này là liều tham khảo dành cho người kê đơn. Liều thực tế, thời gian dùng và cách phối hợp do thầy thuốc quyết định theo từng người; bài viết không hướng dẫn tự sắc hay tự pha.
5. Kiêng kỵ, tương tác và an toàn
Kiêng kỵ theo Y học cổ truyền
Dược điển không ghi kiêng kỵ riêng.[1]
Trẻ chậm biết đi cần được khám nhi khoa, phục hồi chức năng. Dùng theo chỉ định của thầy thuốc y học cổ truyền; người đang mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người có bệnh mạn tính hoặc đang dùng thuốc tây nên hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng.
Khi nào cần chăm sóc y tế?
| Mức chăm sóc | Dấu hiệu | Hành động |
|---|---|---|
| Cấp cứu ngay | Khó thở, sưng môi lưỡi, nổi mẩn toàn thân; chảy máu không cầm; đau ngực, ngất. | Gọi cấp cứu 115, mang theo thuốc đang dùng. |
| Đi khám sớm | Triệu chứng bệnh không đỡ hoặc nặng lên; nôn, tiêu chảy kéo dài; vàng da, nước tiểu sẫm màu. | Ngừng thuốc và đi khám. |
| Hỏi thầy thuốc trước | Mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi; đang điều trị bệnh mạn tính hoặc dùng thuốc tây. | Không tự dùng khi chưa được tư vấn. |
Câu hỏi thường gặp
Ngũ gia bì hương có tác dụng gì?
Dược điển ghi công năng: trừ phong thấp, cường gân cốt, bổ can thận.[1]
Ai không nên dùng ngũ gia bì hương?
Dược điển không ghi kiêng kỵ riêng.[1]
Bảo quản
Nơi khô ráo, tránh nấm mốc.[1]
Kết luận
Ngũ gia bì hương – Cortex Acanthopanacis gracilistyli vị cay, đắng, tính ấm, quy kinh Can, Thận, được Dược điển ghi công năng trừ phong thấp, cường gân cốt, bổ can thận.[1]
Tài liệu tham khảo
- Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam V, tập 2. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2017 (ban hành theo Quyết định 5358/QĐ-BYT ngày 28/11/2017, hiệu lực từ 01/7/2018) – chuyên luận Ngũ gia bì hương (Vỏ rễ, vỏ thân), Cortex Acanthopanacis gracilistyli, tr. 1272