Dược Liệu

Bá tử nhân

Semen Platycladi orientalis

Bá tử nhân (Semen Platycladi orientalis): nguồn gốc, tính vị, công năng và lưu ý an toàn

Cập nhật lần cuốiKhoảng 5 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtkhoảng 1 phút

Bá tử nhân là hạt trong “nón cái” già của cây Trắc bá thuộc họ Hoàng đàn, được phơi hay sấy khô; Dược điển Việt Nam V ghi vị ngọt, tính bình, quy vào các kinh Tâm, Thận, Đại trường.[1]

Bá tử nhân – Dược liệu
Bá tử nhân

Bài viết giúp nhận biết đúng vị thuốc, hiểu cách Y học cổ truyền mô tả công năng và biết giới hạn về an toàn. Không dùng bài tra cứu này để tự bốc thuốc, tự kê liều hay thay đổi thuốc đang điều trị.

Nguồn tra cứu: Tính vị, quy kinh, công năng, chủ trị, liều dùng và kiêng kỵ trong bài lấy theo Dược điển Việt Nam V (Bộ Y tế, 2017), chuyên luận “Bá tử nhân, Semen Platycladi orientalis”, tập 2, tr. 1065. Trong bài, chữ “Dược điển” đều chỉ Dược điển Việt Nam V.[1]

1. Định danh

Thông tin tra cứu nhanh

Nội dung tra cứu Điểm cần nhớ
Tên tiếng Việt Bá tử nhân (hạt trắc bách).[1]
Tên dược liệu Semen Platycladi orientalis.[1]
Loài cho dược liệu Trắc bá [Platycladus orientalis (L.) Franco].[1]
Họ Hoàng đàn (Cupressaceae).[1]
Bộ phận dùng Hạt trong “nón cái” già, phơi hay sấy khô.[1]
Tính, vị Vị ngọt (cam), tính bình.[1]
Quy kinh Tâm, Thận, Đại trường.[1]
Chỉ tiêu chất lượng Dược liệu được kiểm nghiệm theo các chỉ tiêu trong chuyên luận (định tính, độ ẩm, tro, tạp chất…).[1]

2. Nhận biết và chế biến

Mô tả dược liệu

Hạt hình trứng dài hoặc bầu dục hẹp, dài 4–7 mm, đường kính 1,5–3 mm; mặt ngoài trắng vàng nhạt hoặc vàng nâu nhạt, phủ vỏ lụa dạng màng; chất mềm, nhiều dầu.[1]

Đây là kiến thức nhận biết ở mức tham khảo. Việc xác định dược liệu thật – giả cần kiểm nghiệm theo Dược điển, không dựa vào cảm quan khi mua.

Chế biến và bào chế

Thu hoạch vào mùa thu và đông, khi hạt chín hái “quả”, lấy hạt phơi khô, loại tạp chất và vỏ còn sót.[1] Dạng bá tử sương: giã nát, gói giấy thấm, sấy hơi khô, ép bỏ hết dầu.[1]

3. Tính vị, quy kinh và công năng

Tính vị và quy kinh

Dược điển ghi bá tử nhân vị ngọt, tính bình, vào các kinh Tâm, Thận, Đại trường.[1]

Quy kinh:Kinh TâmKinh ThậnKinh Đại trườngBấm tên kinh để xem đường đi và các huyệt của kinh đó trên mô hình Kinh Lạc 3D.

Công năng và chủ trị theo Dược điển Việt Nam V

Nội dung Theo Dược điển Việt Nam V
Công năng Dưỡng tâm, an thần, chỉ hãn, nhuận tràng.[1]
Chủ trị Hư phiền mất ngủ; hồi hộp, đánh trống ngực; âm hư, ra mồ hôi trộm; táo bón.[1]

Đây là ngôn ngữ công năng của Y học cổ truyền, không phải tỷ lệ khỏi bệnh đo được trong thử nghiệm. Các triệu chứng nêu trên cần được thầy thuốc khám, xác định nguyên nhân trước khi dùng bất kỳ vị thuốc nào.

4. Liều dùng ghi trong Dược điển Việt Nam V

Dược điển ghi liều 3–12 g mỗi ngày, thường phối hợp với các vị thuốc khác.[1]

Con số này là liều tham khảo dành cho người kê đơn. Liều thực tế, thời gian dùng và cách phối hợp do thầy thuốc quyết định theo từng người; bài viết không hướng dẫn tự sắc hay tự pha.

5. Kiêng kỵ, tương tác và an toàn

Kiêng kỵ theo Y học cổ truyền

Chuyên luận Bá tử nhân trong Dược điển không có mục kiêng kỵ riêng; việc dùng vẫn cần thầy thuốc chỉ định.[1]

Mất ngủ và thuốc ngủ

Mất ngủ kéo dài có thể do trầm cảm, lo âu, ngưng thở khi ngủ, bệnh tuyến giáp hoặc tác dụng phụ của thuốc; nên khám để tìm nguyên nhân. Không dùng chung vị thuốc an thần với thuốc ngủ, thuốc an thần tây, rượu khi chưa hỏi bác sĩ vì có thể gây buồn ngủ quá mức; không lái xe, vận hành máy khi thấy buồn ngủ. Người có ý nghĩ tự hại cần được hỗ trợ y tế ngay.

Bá tử nhân nhiều dầu, có tác dụng nhuận tràng; người đang đi ngoài phân lỏng nên hỏi thầy thuốc (dạng bá tử sương đã ép bỏ dầu).

Khi nào cần chăm sóc y tế?

Mức chăm sóc Dấu hiệu Hành động
Cấp cứu ngay Khó thở, sưng môi lưỡi, nổi mẩn toàn thân; chảy máu không cầm; đau ngực, ngất. Gọi cấp cứu 115, mang theo thuốc đang dùng.
Đi khám sớm Triệu chứng bệnh không đỡ hoặc nặng lên; nôn, tiêu chảy kéo dài; vàng da, nước tiểu sẫm màu. Ngừng thuốc và đi khám.
Hỏi thầy thuốc trước Mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi; đang điều trị bệnh mạn tính hoặc dùng thuốc tây. Không tự dùng khi chưa được tư vấn.

Câu hỏi thường gặp

Bá tử nhân và trắc bách diệp khác nhau thế nào?

Cùng cây trắc bá: bá tử nhân là hạt (dưỡng tâm an thần); trắc bách diệp là lá, dùng cầm máu.

Hồi hộp có tự dùng bá tử nhân được không?

Hồi hộp, tim đập nhanh kèm đau ngực, khó thở, ngất cần khám tim mạch trước.

Bảo quản

Để nơi khô, mát, tránh nóng và mốc mọt.[1]

Kết luận

Bá tử nhân – Semen Platycladi orientalis là hạt trắc bá, vị ngọt, tính bình, quy kinh Tâm, Thận, Đại trường, được Dược điển ghi công năng dưỡng tâm, an thần, chỉ hãn, nhuận tràng.[1]

Tài liệu tham khảo

  1. Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam V, tập 2. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2017 (ban hành theo Quyết định 5358/QĐ-BYT ngày 28/11/2017, hiệu lực từ 01/7/2018) – chuyên luận Bá tử nhân, Semen Platycladi orientalis, tr. 1065

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ