Cối xay (Herba Abutili indici): nguồn gốc, tính vị, công năng và lưu ý an toàn
Cối xay là phần trên mặt đất đã phơi hay sấy khô của cây Cối xay [Abutilon indicum (L.) Sweet], họ Bông; Dược điển Việt Nam V ghi vị ngọt, tính bình, quy vào kinh Tâm, Đởm.[1]

Bài viết giúp nhận biết đúng vị thuốc, hiểu cách Y học cổ truyền mô tả công năng và biết giới hạn về an toàn. Không dùng bài tra cứu này để tự bốc thuốc, tự kê liều hay thay đổi thuốc đang điều trị.
1. Định danh
Thông tin tra cứu nhanh
| Nội dung tra cứu | Điểm cần nhớ |
|---|---|
| Tên tiếng Việt | Cối xay (ma bàn thảo).[1] |
| Tên dược liệu | Herba Abutili indici.[1] |
| Loài cho dược liệu | Cây Cối xay [Abutilon indicum (L.) Sweet].[1] |
| Họ | Bông (Malvaceae).[1] |
| Bộ phận dùng | Phần trên mặt đất đã phơi hay sấy khô.[1] |
| Tính, vị | Vị ngọt (cam), tính bình.[1] |
| Quy kinh | Tâm, Đởm.[1] |
| Chỉ tiêu chất lượng | Dược liệu được kiểm nghiệm theo các chỉ tiêu trong chuyên luận (định tính, độ ẩm, tro, tạp chất, chất chiết hoặc định lượng…).[1] |
2. Nhận biết và chế biến
Mô tả dược liệu
Gồm đoạn thân, cành, lá, hoa, quả, tất cả đều có lông; vỏ thân có vân nhăn dạng lưới, màu nâu xám nhạt hay lục xám; lá hình tim, đầu nhọn, dài rộng 5–10 cm; hoa màu vàng mọc đơn độc ở nách lá; quả hình cầu cụt đầu giống thớt cối xay, đường kính 1,5–2 cm, khoảng 20 phân quả có lông dày.[1]
Đây là kiến thức nhận biết ở mức tham khảo. Việc xác định dược liệu thật – giả cần kiểm nghiệm theo Dược điển, không dựa vào cảm quan khi mua.
Chế biến và bào chế
Thu hoạch vào mùa hạ, giũ sạch bụi, cắt đoạn, phơi hoặc sấy khô.[1]
3. Tính vị, quy kinh và công năng
Tính vị và quy kinh
Dược điển ghi cối xay vị ngọt, tính bình, vào kinh Tâm, Đởm.[1]
Công năng và chủ trị theo Dược điển Việt Nam V
| Nội dung | Theo Dược điển Việt Nam V |
|---|---|
| Công năng | Giải biểu nhiệt, hoạt huyết, lợi tiểu.[1] |
| Chủ trị | Cảm mạo phong nhiệt, sốt cao, đau đầu, tai ù, điếc, sốt vàng da, tiểu tiện vàng đỏ, đái rắt, đái buốt, phù thũng, lở ngứa, dị ứng.[1] |
Đây là ngôn ngữ công năng của Y học cổ truyền, không phải tỷ lệ khỏi bệnh đo được trong thử nghiệm. Các triệu chứng nêu trên cần được thầy thuốc khám, xác định nguyên nhân trước khi dùng bất kỳ vị thuốc nào.
4. Liều dùng ghi trong Dược điển Việt Nam V
Dược điển ghi liều 8–12 g mỗi ngày, dạng thuốc sắc.[1]
Con số này là liều tham khảo dành cho người kê đơn. Liều thực tế, thời gian dùng và cách phối hợp do thầy thuốc quyết định theo từng người; bài viết không hướng dẫn tự sắc hay tự pha.
5. Kiêng kỵ, tương tác và an toàn
Kiêng kỵ theo Y học cổ truyền
Dược điển không ghi kiêng kỵ riêng.[1]
Ù tai, điếc đột ngột là cấp cứu tai mũi họng; vàng da, phù cần đi khám. Dùng theo chỉ định của thầy thuốc y học cổ truyền; người đang mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người có bệnh mạn tính hoặc đang dùng thuốc tây nên hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng.
Khi nào cần chăm sóc y tế?
| Mức chăm sóc | Dấu hiệu | Hành động |
|---|---|---|
| Cấp cứu ngay | Khó thở, sưng môi lưỡi, nổi mẩn toàn thân; chảy máu không cầm; đau ngực, ngất. | Gọi cấp cứu 115, mang theo thuốc đang dùng. |
| Đi khám sớm | Triệu chứng bệnh không đỡ hoặc nặng lên; nôn, tiêu chảy kéo dài; vàng da, nước tiểu sẫm màu. | Ngừng thuốc và đi khám. |
| Hỏi thầy thuốc trước | Mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi; đang điều trị bệnh mạn tính hoặc dùng thuốc tây. | Không tự dùng khi chưa được tư vấn. |
Câu hỏi thường gặp
Cối xay có tác dụng gì?
Dược điển ghi công năng: giải biểu nhiệt, hoạt huyết, lợi tiểu.[1]
Ai không nên dùng cối xay?
Dược điển không ghi kiêng kỵ riêng.[1]
Bảo quản
Để nơi khô, tránh mốc.[1]
Kết luận
Cối xay – Herba Abutili indici vị ngọt, tính bình, quy kinh Tâm, Đởm, được Dược điển ghi công năng giải biểu nhiệt, hoạt huyết, lợi tiểu.[1]
Tài liệu tham khảo
- Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam V, tập 2. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2017 (ban hành theo Quyết định 5358/QĐ-BYT ngày 28/11/2017, hiệu lực từ 01/7/2018) – chuyên luận Cối xay, Herba Abutili indici, tr. 1122