Dược Liệu

Đậu đen

Semen Vignae cylindricae

Đậu đen (Semen Vignae cylindricae): nguồn gốc, tính vị, công năng và lưu ý an toàn

Cập nhật lần cuốiKhoảng 4 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtdưới 1 phút

Đậu đen là hạt đã phơi khô của cây Đậu đen [Vigna cylindrica (L.) Skeels], họ Đậu; Dược điển Việt Nam V ghi vị ngọt, tính bình, quy vào kinh Thận.[1]

Đậu đen – Dược liệu
Đậu đen

Bài viết giúp nhận biết đúng vị thuốc, hiểu cách Y học cổ truyền mô tả công năng và biết giới hạn về an toàn. Không dùng bài tra cứu này để tự bốc thuốc, tự kê liều hay thay đổi thuốc đang điều trị.

Nguồn tra cứu: Tính vị, quy kinh, công năng, chủ trị, liều dùng và kiêng kỵ trong bài lấy theo Dược điển Việt Nam V (Bộ Y tế, 2017), chuyên luận “Đậu đen (Hạt), Semen Vignae cylindricae”, tập 2, tr. 1160. Trong bài, chữ “Dược điển” đều chỉ Dược điển Việt Nam V.[1]

1. Định danh

Thông tin tra cứu nhanh

Nội dung tra cứu Điểm cần nhớ
Tên tiếng Việt Đậu đen (hắc đậu).[1]
Tên dược liệu Semen Vignae cylindricae.[1]
Loài cho dược liệu Cây Đậu đen [Vigna cylindrica (L.) Skeels].[1]
Họ Đậu (Fabaceae).[1]
Bộ phận dùng Hạt đã phơi khô.[1]
Tính, vị Vị ngọt (cam), tính bình.[1]
Quy kinh Thận.[1]
Chỉ tiêu chất lượng Dược liệu được kiểm nghiệm theo các chỉ tiêu trong chuyên luận (định tính, độ ẩm, tro, tạp chất, chất chiết hoặc định lượng…).[1]

2. Nhận biết và chế biến

Mô tả dược liệu

Hạt hình thận, vỏ đen bóng, dài 6–9 mm, ngang 5–7 mm, dẹt 3,5–6 mm; rốn hạt màu trắng sáng; hạt dễ vỡ thành 2 lá mầm.[1]

Đây là kiến thức nhận biết ở mức tham khảo. Việc xác định dược liệu thật – giả cần kiểm nghiệm theo Dược điển, không dựa vào cảm quan khi mua.

Chế biến và bào chế

Thu hoạch tháng 6–7, chọn quả già vỏ ngả màu đen, phơi khô, đập lấy hạt, phơi tiếp đến độ ẩm quy định.[1] Đậu đen còn là nguyên liệu để chế Đạm đậu xị (ngâm, đồ chín, ủ lên mốc vàng nhiều lần rồi phơi khô).[1]

3. Tính vị, quy kinh và công năng

Tính vị và quy kinh

Dược điển ghi đậu đen vị ngọt, tính bình, vào kinh Thận.[1]

Quy kinh:Kinh ThậnBấm tên kinh để xem đường đi và các huyệt của kinh đó trên mô hình Kinh Lạc 3D.

Công năng và chủ trị theo Dược điển Việt Nam V

Nội dung Theo Dược điển Việt Nam V
Công năng Trừ phong, thanh thấp nhiệt, lương huyết, giải độc, lợi tiểu tiện, tư âm, bổ thận, sáng mắt.[1]
Chủ trị Phù thũng do nhiệt độc; giải độc; dùng để chế Đạm đậu xị và làm phụ liệu bào chế.[1]

Đây là ngôn ngữ công năng của Y học cổ truyền, không phải tỷ lệ khỏi bệnh đo được trong thử nghiệm. Các triệu chứng nêu trên cần được thầy thuốc khám, xác định nguyên nhân trước khi dùng bất kỳ vị thuốc nào.

4. Liều dùng ghi trong Dược điển Việt Nam V

Dược điển ghi liều 20–40 g mỗi ngày, có thể hơn.[1]

Con số này là liều tham khảo dành cho người kê đơn. Liều thực tế, thời gian dùng và cách phối hợp do thầy thuốc quyết định theo từng người; bài viết không hướng dẫn tự sắc hay tự pha.

5. Kiêng kỵ, tương tác và an toàn

Kiêng kỵ theo Y học cổ truyền

Dược điển ghi tỳ vị hư hàn mà không có nhiệt độc không dùng; ghét Long đởm, kỵ Hậu phác.[1]

Dùng theo chỉ định của thầy thuốc y học cổ truyền; người đang mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người có bệnh mạn tính hoặc đang dùng thuốc tây nên hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng.

Khi nào cần chăm sóc y tế?

Mức chăm sóc Dấu hiệu Hành động
Cấp cứu ngay Khó thở, sưng môi lưỡi, nổi mẩn toàn thân; chảy máu không cầm; đau ngực, ngất. Gọi cấp cứu 115, mang theo thuốc đang dùng.
Đi khám sớm Triệu chứng bệnh không đỡ hoặc nặng lên; nôn, tiêu chảy kéo dài; vàng da, nước tiểu sẫm màu. Ngừng thuốc và đi khám.
Hỏi thầy thuốc trước Mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi; đang điều trị bệnh mạn tính hoặc dùng thuốc tây. Không tự dùng khi chưa được tư vấn.

Câu hỏi thường gặp

Đậu đen có tác dụng gì?

Dược điển ghi công năng: trừ phong, thanh thấp nhiệt, lương huyết, giải độc, lợi tiểu tiện, tư âm, bổ thận, sáng mắt.[1]

Ai không nên dùng đậu đen?

Dược điển ghi tỳ vị hư hàn mà không có nhiệt độc không dùng; ghét Long đởm, kỵ Hậu phác.[1]

Bảo quản

Đóng thùng kín, để nơi khô mát, tránh mốc mọt, côn trùng.[1]

Kết luận

Đậu đen – Semen Vignae cylindricae vị ngọt, tính bình, quy kinh Thận, được Dược điển ghi công năng trừ phong, thanh thấp nhiệt, lương huyết, giải độc, lợi tiểu tiện, tư âm, bổ thận, sáng mắt.[1]

Tài liệu tham khảo

  1. Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam V, tập 2. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2017 (ban hành theo Quyết định 5358/QĐ-BYT ngày 28/11/2017, hiệu lực từ 01/7/2018) – chuyên luận Đậu đen (Hạt), Semen Vignae cylindricae, tr. 1160

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ