Ngũ gia bì chân chim (Cortex Schefflerae heptaphyllae): nguồn gốc, tính vị, công năng và lưu ý an toàn
Ngũ gia bì chân chim là vỏ thân và vỏ cành đã phơi hay sấy khô của cây Ngũ gia bì chân chim thuộc họ Nhân sâm; Dược điển Việt Nam V ghi vị đắng, chát, tính mát, quy vào hai kinh Can, Thận.[1]

Bài viết giúp nhận biết đúng vị thuốc, hiểu cách Y học cổ truyền mô tả công năng và biết giới hạn về an toàn. Không dùng bài tra cứu này để tự bốc thuốc, tự kê liều hay thay đổi thuốc đang điều trị.
1. Định danh
Thông tin tra cứu nhanh
| Nội dung tra cứu | Điểm cần nhớ |
|---|---|
| Tên tiếng Việt | Ngũ gia bì chân chim (cây chân chim).[1] |
| Tên dược liệu | Cortex Schefflerae heptaphyllae.[1] |
| Loài cho dược liệu | Ngũ gia bì chân chim [Schefflera heptaphylla (L.) Frodin].[1] |
| Họ | Nhân sâm (Araliaceae).[1] |
| Bộ phận dùng | Vỏ thân và vỏ cành đã phơi hay sấy khô.[1] |
| Tính, vị | Vị đắng (khổ), chát (sáp), tính mát (lương).[1] |
| Quy kinh | Can, Thận.[1] |
| Chỉ tiêu chất lượng | Dược điển không quy định định lượng hoạt chất; dược liệu được kiểm nghiệm bằng định tính, độ ẩm, tro và tạp chất.[1] |
2. Nhận biết và chế biến
Mô tả dược liệu
Mảnh vỏ hơi cong hình máng, dài 20–50 cm, rộng 3–10 cm, dày 0,3–1 cm, đã cạo lớp bần, màu nâu nhạt lốm đốm xám trắng; mặt cắt ngang lớp ngoài lổn nhổn như có sạn, lớp trong có sợi xốp.[1]
Đây là kiến thức nhận biết ở mức tham khảo. Việc xác định dược liệu thật – giả cần kiểm nghiệm theo Dược điển, không dựa vào cảm quan khi mua.
Lưu ý dễ nhầm
Nhiều vị cùng tên “ngũ gia bì”
Dược điển có các chuyên luận riêng: ngũ gia bì chân chim (Schefflera), ngũ gia bì gai (Acanthopanax trifoliatus), ngũ gia bì hương (Acanthopanax gracilistylus). Các loài có tính vị, công năng khác nhau; bài này nói về ngũ gia bì chân chim.[1]
Chế biến và bào chế
Thu hái vỏ quanh năm, chủ yếu vào mùa xuân và thu; bóc vỏ, rửa sạch, cạo bỏ lớp bần, phơi trong bóng râm, ủ với lá chuối khoảng 7 ngày cho dậy mùi rồi phơi hoặc sấy nhẹ ở 50–60 °C.[1] Khi dùng rửa sạch, cắt đoạn ngắn, đồ mềm, thái miếng phơi khô.[1]
3. Tính vị, quy kinh và công năng
Tính vị và quy kinh
Dược điển ghi ngũ gia bì chân chim vị đắng, chát, tính mát, vào hai kinh Can, Thận.[1]
Công năng và chủ trị theo Dược điển Việt Nam V
| Nội dung | Theo Dược điển Việt Nam V |
|---|---|
| Công năng | Khu phong, trừ thấp, mạnh gân cốt.[1] |
| Chủ trị | Đau lưng, đau xương cốt do hàn thấp; gân xương co rút; sưng đau, kể cả sưng đau do sang chấn.[1] |
Đây là ngôn ngữ công năng của Y học cổ truyền, không phải tỷ lệ khỏi bệnh đo được trong thử nghiệm. Các triệu chứng nêu trên cần được thầy thuốc khám, xác định nguyên nhân trước khi dùng bất kỳ vị thuốc nào.
4. Liều dùng ghi trong Dược điển Việt Nam V
Dược điển ghi liều 10–20 g vỏ khô mỗi ngày, dạng thuốc sắc hoặc rượu thuốc.[1]
Con số này là liều tham khảo dành cho người kê đơn. Liều thực tế, thời gian dùng và cách phối hợp do thầy thuốc quyết định theo từng người; bài viết không hướng dẫn tự sắc hay tự pha.
5. Kiêng kỵ, tương tác và an toàn
Kiêng kỵ theo Y học cổ truyền
Chuyên luận Ngũ gia bì chân chim trong Dược điển không có mục kiêng kỵ riêng; việc dùng vẫn cần thầy thuốc chỉ định.[1]
Đau nhức xương khớp cần được chẩn đoán
“Phong thấp” trong Y học cổ truyền gồm nhiều bệnh khác nhau của y học hiện đại: thoái hóa khớp, viêm khớp dạng thấp, gút, thoát vị đĩa đệm, loãng xương… Khớp sưng nóng đỏ đột ngột kèm sốt, đau lưng kèm yếu chân hoặc rối loạn tiểu tiện, đau sau chấn thương nghi gãy xương cần đi khám ngay. Người đang dùng thuốc điều trị khớp (thuốc chống viêm, corticoid, thuốc ức chế miễn dịch) không tự ngừng thuốc để dùng thảo dược.
Về rượu thuốc xoa bóp và rượu uống
Nhiều vị trong nhóm này được ngâm rượu. Rượu xoa bóp ngoài da không được uống; rượu thuốc để uống chỉ dùng theo chỉ định, không dùng cho người có bệnh gan, người đang dùng thuốc an thần, thuốc chống đông, người mang thai, cho con bú và người phải lái xe.
Khi nào cần chăm sóc y tế?
| Mức chăm sóc | Dấu hiệu | Hành động |
|---|---|---|
| Cấp cứu ngay | Khó thở, sưng môi lưỡi, nổi mẩn toàn thân; chảy máu không cầm; đau ngực, ngất. | Gọi cấp cứu 115, mang theo thuốc đang dùng. |
| Đi khám sớm | Triệu chứng bệnh không đỡ hoặc nặng lên; nôn, tiêu chảy kéo dài; vàng da, nước tiểu sẫm màu. | Ngừng thuốc và đi khám. |
| Hỏi thầy thuốc trước | Mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi; đang điều trị bệnh mạn tính hoặc dùng thuốc tây. | Không tự dùng khi chưa được tư vấn. |
Câu hỏi thường gặp
Ngũ gia bì chân chim có phải “sâm”?
Cây cùng họ Nhân sâm và dân gian có gọi là sâm nam, nhưng Dược điển xếp công năng khu phong trừ thấp, mạnh gân cốt, không phải thuốc bổ khí như nhân sâm.[1]
Có mấy loại ngũ gia bì?
Dược điển có ít nhất ba chuyên luận ngũ gia bì khác loài; khi mua cần đúng tên loài.[1]
Bảo quản
Để nơi khô mát, tránh mốc mọt.[1]
Kết luận
Ngũ gia bì chân chim – Cortex Schefflerae heptaphyllae là vỏ cây chân chim, vị đắng, chát, tính mát, quy kinh Can, Thận, được Dược điển ghi công năng khu phong, trừ thấp, mạnh gân cốt.[1] Cần phân biệt với các loại ngũ gia bì khác.
Tài liệu tham khảo
- Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam V, tập 2. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2017 (ban hành theo Quyết định 5358/QĐ-BYT ngày 28/11/2017, hiệu lực từ 01/7/2018) – chuyên luận Ngũ gia bì chân chim (Vỏ thân, vỏ cành), Cortex Schefflerae heptaphyllae, tr. 1270–1271