Sử quân tử (Semen Quisqualis): nguồn gốc, tính vị, công năng và lưu ý an toàn
Sử quân tử là hạt đã phơi hay sấy khô lấy từ quả già của cây Quả giun (Quisqualis indica L.), họ Bàng; Dược điển Việt Nam V ghi vị ngọt, tính ấm, không độc, quy vào kinh Tỳ, Vị.[1]

Bài viết giúp nhận biết đúng vị thuốc, hiểu cách Y học cổ truyền mô tả công năng và biết giới hạn về an toàn. Không dùng bài tra cứu này để tự bốc thuốc, tự kê liều hay thay đổi thuốc đang điều trị.
1. Định danh
Thông tin tra cứu nhanh
| Nội dung tra cứu | Điểm cần nhớ |
|---|---|
| Tên tiếng Việt | Sử quân tử (quả giun).[1] |
| Tên dược liệu | Semen Quisqualis.[1] |
| Loài cho dược liệu | Cây Quả giun (Quisqualis indica L.).[1] |
| Họ | Bàng (Combretaceae).[1] |
| Bộ phận dùng | Hạt đã phơi hay sấy khô lấy từ quả già.[1] |
| Tính, vị | Vị ngọt (cam), tính ấm (ôn), không độc.[1] |
| Quy kinh | Tỳ, Vị.[1] |
| Chỉ tiêu chất lượng | Dược liệu được kiểm nghiệm theo các chỉ tiêu trong chuyên luận (định tính, độ ẩm, tro, tạp chất, chất chiết hoặc định lượng…).[1] |
2. Nhận biết và chế biến
Mô tả dược liệu
Hạt hình thoi dài 1,5–2,5 cm, đường kính 0,5–0,8 cm; vỏ mỏng, màu nâu xám, nhăn nheo, dễ bóc; hai lá mầm dày, màu trắng ngà; vị bùi, hơi ngọt.[1]
Đây là kiến thức nhận biết ở mức tham khảo. Việc xác định dược liệu thật – giả cần kiểm nghiệm theo Dược điển, không dựa vào cảm quan khi mua.
Chế biến và bào chế
Khi trời khô ráo, hái quả già, phơi khô, tách vỏ, tiếp tục phơi chỗ râm mát hay sấy ở 40–50 °C đến khô.[1] Khi bào chế: bóc lấy nhân, ngâm nước khoảng 5 phút, bỏ màng vỏ ngoài, phơi hoặc sấy khô; khi dùng sao vàng.[1]
3. Tính vị, quy kinh và công năng
Tính vị và quy kinh
Dược điển ghi sử quân tử vị ngọt, tính ấm, không độc, vào kinh Tỳ, Vị.[1]
Công năng và chủ trị theo Dược điển Việt Nam V
| Nội dung | Theo Dược điển Việt Nam V |
|---|---|
| Công năng | Khu trùng tiêu tích, kiện tỳ, tiêu cam.[1] |
| Chủ trị | Giun đũa, giun kim, các chứng cam tích ở trẻ em (bụng ỏng, da xanh, mắt mũi nhoèn gỉ).[1] |
Đây là ngôn ngữ công năng của Y học cổ truyền, không phải tỷ lệ khỏi bệnh đo được trong thử nghiệm. Các triệu chứng nêu trên cần được thầy thuốc khám, xác định nguyên nhân trước khi dùng bất kỳ vị thuốc nào.
4. Liều dùng ghi trong Dược điển Việt Nam V
Dược điển ghi trẻ em 3–8 g, người lớn 8–12 g mỗi ngày, dạng thuốc bột, thuốc sắc, thường phối hợp với các vị khác.[1]
Con số này là liều tham khảo dành cho người kê đơn. Liều thực tế, thời gian dùng và cách phối hợp do thầy thuốc quyết định theo từng người; bài viết không hướng dẫn tự sắc hay tự pha.
5. Kiêng kỵ, tương tác và an toàn
Kiêng kỵ theo Y học cổ truyền
Dược điển ghi khi dùng phải loại bỏ lớp vỏ ở nhân, đồng thời không nên uống nước chè để tránh bị nấc.[1]
Tẩy giun cho trẻ nên dùng thuốc tẩy giun theo hướng dẫn của cán bộ y tế; trẻ biếng ăn, chậm lớn, bụng to cần được khám dinh dưỡng. Dùng theo chỉ định của thầy thuốc y học cổ truyền; người đang mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người có bệnh mạn tính hoặc đang dùng thuốc tây nên hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng.
Khi nào cần chăm sóc y tế?
| Mức chăm sóc | Dấu hiệu | Hành động |
|---|---|---|
| Cấp cứu ngay | Khó thở, sưng môi lưỡi, nổi mẩn toàn thân; chảy máu không cầm; đau ngực, ngất. | Gọi cấp cứu 115, mang theo thuốc đang dùng. |
| Đi khám sớm | Triệu chứng bệnh không đỡ hoặc nặng lên; nôn, tiêu chảy kéo dài; vàng da, nước tiểu sẫm màu. | Ngừng thuốc và đi khám. |
| Hỏi thầy thuốc trước | Mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi; đang điều trị bệnh mạn tính hoặc dùng thuốc tây. | Không tự dùng khi chưa được tư vấn. |
Câu hỏi thường gặp
Sử quân tử có tác dụng gì?
Dược điển ghi công năng: khu trùng tiêu tích, kiện tỳ, tiêu cam.[1]
Ai không nên dùng sử quân tử?
Dược điển ghi khi dùng phải loại bỏ lớp vỏ ở nhân, đồng thời không nên uống nước chè để tránh bị nấc.[1]
Bảo quản
Để nơi khô ráo, tránh mốc, mọt; định kỳ phơi sấy lại.[1]
Kết luận
Sử quân tử – Semen Quisqualis vị ngọt, tính ấm, quy kinh Tỳ, Vị, được Dược điển ghi công năng khu trùng tiêu tích, kiện tỳ, tiêu cam.[1]
Tài liệu tham khảo
- Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam V, tập 2. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2017 (ban hành theo Quyết định 5358/QĐ-BYT ngày 28/11/2017, hiệu lực từ 01/7/2018) – chuyên luận Sử quân tử, Semen Quisqualis, tr. 1320–1321