Dược Liệu

Tam thất

Radix Panasis notoginseng

Tam thất (Radix Panasis notoginseng): nguồn gốc, tính vị, công năng và lưu ý an toàn

Cập nhật lần cuốiKhoảng 5 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtkhoảng 1 phút

Tam thất là rễ củ đã phơi hay sấy khô của cây Tam thất thuộc họ Nhân sâm; Dược điển Việt Nam V ghi vị ngọt, hơi đắng, tính ấm, quy vào hai kinh Can, Vị.[1]

Tam thất – Dược liệu
Tam thất

Bài viết giúp nhận biết đúng vị thuốc, hiểu cách Y học cổ truyền mô tả công năng và biết giới hạn về an toàn. Không dùng bài tra cứu này để tự bốc thuốc, tự kê liều hay thay đổi thuốc đang điều trị.

Nguồn tra cứu: Tính vị, quy kinh, công năng, chủ trị, liều dùng và kiêng kỵ trong bài lấy theo Dược điển Việt Nam V (Bộ Y tế, 2017), chuyên luận “Tam thất (Rễ củ), Radix Panasis notoginseng”, tập 2, tr. 1321–1322. Trong bài, chữ “Dược điển” đều chỉ Dược điển Việt Nam V.[1] Phần nguồn gốc, phân bố và thu hái ở Việt Nam có tham khảo thêm sách “Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam” của GS. Đỗ Tất Lợi.[2]

1. Định danh

Thông tin tra cứu nhanh

Nội dung tra cứu Điểm cần nhớ
Tên tiếng Việt Tam thất (rễ củ).[1]
Tên dược liệu Radix Panasis notoginseng.[1]
Loài cho dược liệu Tam thất [Panax notoginseng (Burk.) F. H. Chen].[1]
Họ Nhân sâm (Araliaceae).[1]
Bộ phận dùng Rễ củ đã phơi hay sấy khô.[1]
Tính, vị Vị ngọt (cam), hơi đắng (vi khổ), tính ấm (ôn).[1]
Quy kinh Can, Vị.[1]
Chỉ tiêu chất lượng Notoginsenosid R1 không ít hơn 0,4% và tổng ginsenosid Rg1, Rb1, notoginsenosid R1 không ít hơn 5,0%, tính theo dược liệu khô kiệt.[1]

2. Nhận biết và chế biến

Mô tả dược liệu

Rễ củ hình trụ hay hình chùy, dài 1,5–4 cm, đường kính 1,2–2 cm; mặt ngoài vàng xám nhạt, có khi được đánh bóng, nhiều nếp nhăn dọc nhỏ và các bướu nhỏ là vết rễ con. Chất cứng rắn, khó bẻ; mặt cắt vỏ xám nhạt có chấm nâu nhỏ, gỗ xám nhạt xếp hình tia. Mùi thơm nhẹ, vị đắng hơi ngọt.[1]

Đây là kiến thức nhận biết ở mức tham khảo. Việc xác định dược liệu thật – giả cần kiểm nghiệm theo Dược điển, không dựa vào cảm quan khi mua.

Lưu ý dễ nhầm

Tam thất (Panax notoginseng, họ Nhân sâm) khác với tam thất nam (củ cây họ Gừng) và thổ tam thất – các vị này không thay được tam thất trong Dược điển.

Chế biến và bào chế

Thu hoạch cây đã trồng 4–7 năm vào mùa thu trước khi hoa nở, đào rễ củ, rửa sạch, chia rễ chính, rễ nhánh, gốc thân rồi phơi khô. Khi dùng rửa sạch, sấy ở 50–70 °C, tán thành bột mịn.[1]

Ghi chép trong sách của GS. Đỗ Tất Lợi

Sách ghi tam thất được trồng từ lâu với lượng ít ở vùng núi cao 1.200–1.500 m thuộc Hà Giang (Đồng Văn), Lào Cai (Mường Khương, Bát Xát), Cao Bằng; cây phải làm giàn che nắng, sau 3–7 năm mới thu hoạch, cây càng lâu năm củ càng to.[2]

3. Tính vị, quy kinh và công năng

Tính vị và quy kinh

Dược điển ghi tam thất vị ngọt, hơi đắng, tính ấm, vào hai kinh Can, Vị.[1]

Quy kinh:Kinh CanKinh VịBấm tên kinh để xem đường đi và các huyệt của kinh đó trên mô hình Kinh Lạc 3D.

Công năng và chủ trị theo Dược điển Việt Nam V

Nội dung Theo Dược điển Việt Nam V
Công năng Tán ứ chỉ huyết, tiêu sưng giảm đau.[1]
Chủ trị Các loại chảy máu, nhất là chảy máu có ứ huyết: thổ huyết, khái huyết, nục huyết (chảy máu cam), tiểu tiện ra huyết; sưng đau do chấn thương; ngực bụng đau nhói.[1]

Đây là ngôn ngữ công năng của Y học cổ truyền, không phải tỷ lệ khỏi bệnh đo được trong thử nghiệm. Các triệu chứng nêu trên cần được thầy thuốc khám, xác định nguyên nhân trước khi dùng bất kỳ vị thuốc nào.

4. Liều dùng ghi trong Dược điển Việt Nam V

Dược điển ghi liều 3–9 g mỗi ngày; dạng bột uống mỗi lần 1–3 g; dùng ngoài lượng thích hợp.[1]

Con số này là liều tham khảo dành cho người kê đơn. Liều thực tế, thời gian dùng và cách phối hợp do thầy thuốc quyết định theo từng người; bài viết không hướng dẫn tự sắc hay tự pha.

5. Kiêng kỵ, tương tác và an toàn

Kiêng kỵ theo Y học cổ truyền

Dược điển ghi phụ nữ có thai không dùng.[1]

Khi nào cần chăm sóc y tế?

Mức chăm sóc Dấu hiệu Hành động
Cấp cứu ngay Khó thở, sưng môi lưỡi, nổi mẩn toàn thân; chảy máu không cầm; đau ngực, ngất. Gọi cấp cứu 115, mang theo thuốc đang dùng.
Đi khám sớm Triệu chứng bệnh không đỡ hoặc nặng lên; nôn, tiêu chảy kéo dài; vàng da, nước tiểu sẫm màu. Ngừng thuốc và đi khám.
Hỏi thầy thuốc trước Mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi; đang điều trị bệnh mạn tính hoặc dùng thuốc tây. Không tự dùng khi chưa được tư vấn.

Câu hỏi thường gặp

Tam thất có dùng chung với thuốc chống đông, chống kết tập tiểu cầu được không?

Tam thất là vị thuốc tác động lên quá trình chảy máu – đông máu theo Y học cổ truyền (“tán ứ chỉ huyết”).[1] Người đang dùng warfarin, aspirin, clopidogrel hoặc chuẩn bị phẫu thuật phải hỏi bác sĩ trước.

Ho ra máu, nôn ra máu có tự uống bột tam thất được không?

Không. Ho ra máu, nôn ra máu, đi ngoài phân đen là tình trạng cần đi cấp cứu ngay.

Bảo quản

Để nơi khô, tránh mốc mọt.[1]

Kết luận

Tam thất – Radix Panasis notoginseng là vị thuốc vị ngọt, hơi đắng, tính ấm, quy kinh Can, Vị, được Dược điển ghi công năng tán ứ chỉ huyết, tiêu sưng giảm đau.[1] Phụ nữ có thai không dùng.[1]

Tài liệu tham khảo

  1. Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam V, tập 2. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2017 (ban hành theo Quyết định 5358/QĐ-BYT ngày 28/11/2017, hiệu lực từ 01/7/2018) – chuyên luận Tam thất (Rễ củ), Radix Panasis notoginseng, tr. 1321–1322
  2. Đỗ Tất Lợi. Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam (xuất bản lần thứ XII). Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2004 – mục “Cây tam thất”, tr. 289–290

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ