Dược Liệu

Tất bát

Fructus Piperis longi

Tất bát (Fructus Piperis longi): nguồn gốc, tính vị, công năng và lưu ý an toàn

Cập nhật lần cuốiKhoảng 5 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtkhoảng 1 phút

Tất bát là cụm quả chín hoặc gần chín, phơi khô của cây Tất bát thuộc họ Hồ tiêu; Dược điển Việt Nam V ghi vị cay, tính nóng, quy vào hai kinh Tỳ, Vị.[1]

Tất bát – Dược liệu
Tất bát

Bài viết giúp nhận biết đúng vị thuốc, hiểu cách Y học cổ truyền mô tả công năng và biết giới hạn về an toàn. Không dùng bài tra cứu này để tự bốc thuốc, tự kê liều hay thay đổi thuốc đang điều trị.

Nguồn tra cứu: Tính vị, quy kinh, công năng, chủ trị, liều dùng và kiêng kỵ trong bài lấy theo Dược điển Việt Nam V (Bộ Y tế, 2017), chuyên luận “Tất bát (Quả), Fructus Piperis longi”, tập 2, tr. 1327–1328. Trong bài, chữ “Dược điển” đều chỉ Dược điển Việt Nam V.[1]

1. Định danh

Thông tin tra cứu nhanh

Nội dung tra cứu Điểm cần nhớ
Tên tiếng Việt Tất bát (tiêu lốt).[1]
Tên dược liệu Fructus Piperis longi.[1]
Loài cho dược liệu Tất bát (Piper longum L.).[1]
Họ Hồ tiêu (Piperaceae).[1]
Bộ phận dùng Cụm quả chín hoặc gần chín, phơi khô.[1]
Tính, vị Vị cay (tân), tính nóng (nhiệt).[1]
Quy kinh Tỳ, Vị.[1]
Chỉ tiêu chất lượng Chất chiết được trong dược liệu không ít hơn 8,0%, tính theo dược liệu khô kiệt.[1]

2. Nhận biết và chế biến

Mô tả dược liệu

Cụm quả hình trụ hơi cong, do nhiều quả mọng nhỏ tập hợp thành, dài 1,5–3,5 cm, đường kính 0,3–0,5 cm; mặt ngoài nâu đen hoặc nâu, các quả nhỏ nhô lên xếp đều đặn; mùi thơm, vị cay nóng.[1]

Đây là kiến thức nhận biết ở mức tham khảo. Việc xác định dược liệu thật – giả cần kiểm nghiệm theo Dược điển, không dựa vào cảm quan khi mua.

Chế biến và bào chế

Thu hoạch khi cụm quả chuyển từ màu xanh lục sang màu đen, loại tạp chất, phơi khô.[1]

3. Tính vị, quy kinh và công năng

Tính vị và quy kinh

Dược điển ghi tất bát vị cay, tính nóng, vào hai kinh Tỳ, Vị.[1]

Quy kinh:Kinh TỳKinh VịBấm tên kinh để xem đường đi và các huyệt của kinh đó trên mô hình Kinh Lạc 3D.

Công năng và chủ trị theo Dược điển Việt Nam V

Nội dung Theo Dược điển Việt Nam V
Công năng Ôn trung khứ hàn, hạ khí, chỉ thống.[1]
Chủ trị Đau thượng vị, nôn mửa, tiêu chảy do hàn; thiên đầu thống; dùng ngoài chữa đau răng.[1]

Đây là ngôn ngữ công năng của Y học cổ truyền, không phải tỷ lệ khỏi bệnh đo được trong thử nghiệm. Các triệu chứng nêu trên cần được thầy thuốc khám, xác định nguyên nhân trước khi dùng bất kỳ vị thuốc nào.

4. Liều dùng ghi trong Dược điển Việt Nam V

Dược điển ghi liều 1,5–3 g mỗi ngày, dạng thuốc sắc hoặc hoàn tán, thường phối hợp; dùng ngoài tán bột cho vào lỗ răng sâu.[1]

Con số này là liều tham khảo dành cho người kê đơn. Liều thực tế, thời gian dùng và cách phối hợp do thầy thuốc quyết định theo từng người; bài viết không hướng dẫn tự sắc hay tự pha.

5. Kiêng kỵ, tương tác và an toàn

Kiêng kỵ theo Y học cổ truyền

Dược điển ghi nếu phế tỳ có thực nhiệt uất hỏa, tràng vị táo nhiệt gây đau thì cấm dùng.[1]

Gia vị trong bữa ăn và vị thuốc

Nhiều vị trong nhóm này là gia vị quen thuộc. Lượng nhỏ dùng nêm nếm món ăn khác với liều dùng làm thuốc ghi trong Dược điển; không tự tăng lượng gia vị để “chữa bệnh”. Nhóm thuốc ôn lý tính nóng, không hợp với người đang sốt, nóng trong, táo bón, trĩ chảy máu, người âm hư.

Đau nửa đầu dữ dội đột ngột, kèm nôn, yếu tay chân, nói khó cần cấp cứu; đau đầu tái phát nhiều lần cần khám thần kinh.

Khi nào cần chăm sóc y tế?

Mức chăm sóc Dấu hiệu Hành động
Cấp cứu ngay Khó thở, sưng môi lưỡi, nổi mẩn toàn thân; chảy máu không cầm; đau ngực, ngất. Gọi cấp cứu 115, mang theo thuốc đang dùng.
Đi khám sớm Triệu chứng bệnh không đỡ hoặc nặng lên; nôn, tiêu chảy kéo dài; vàng da, nước tiểu sẫm màu. Ngừng thuốc và đi khám.
Hỏi thầy thuốc trước Mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi; đang điều trị bệnh mạn tính hoặc dùng thuốc tây. Không tự dùng khi chưa được tư vấn.

Câu hỏi thường gặp

Tất bát khác lá lốt thế nào?

Cùng chi Piper nhưng khác loài: tất bát (Piper longum) dùng cụm quả; lá lốt (Piper lolot) dùng phần trên mặt đất.[1]

Ai không được dùng?

Dược điển ghi người có thực nhiệt uất hỏa, tràng vị táo nhiệt thì cấm dùng.[1]

Bảo quản

Để nơi khô, mát, tránh mọt.[1]

Kết luận

Tất bát – Fructus Piperis longi là vị thuốc vị cay, tính nóng, quy kinh Tỳ, Vị, được Dược điển ghi công năng ôn trung khứ hàn, hạ khí, chỉ thống.[1]

Tài liệu tham khảo

  1. Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam V, tập 2. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2017 (ban hành theo Quyết định 5358/QĐ-BYT ngày 28/11/2017, hiệu lực từ 01/7/2018) – chuyên luận Tất bát (Quả), Fructus Piperis longi, tr. 1327–1328

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ