Ba kích (Radix Morindae officinalis): nguồn gốc, tính vị, công năng và lưu ý an toàn
Ba kích là rễ đã phơi hay sấy khô của cây Ba kích thuộc họ Cà phê; Dược điển Việt Nam V ghi vị ngọt, cay, tính hơi ấm, quy vào kinh Thận.[1]
Bài viết giúp nhận biết đúng vị thuốc, hiểu cách Y học cổ truyền mô tả công năng và biết giới hạn về an toàn. Không dùng bài tra cứu này để tự bốc thuốc, tự kê liều hay thay đổi thuốc đang điều trị.
1. Định danh
Thông tin tra cứu nhanh
| Nội dung tra cứu | Điểm cần nhớ |
|---|---|
| Tên tiếng Việt | Ba kích (dây ruột gà).[1] |
| Tên dược liệu | Radix Morindae officinalis.[1] |
| Loài cho dược liệu | Ba kích (Morinda officinalis How).[1] |
| Họ | Cà phê (Rubiaceae).[1] |
| Bộ phận dùng | Rễ đã phơi hay sấy khô; khi dùng rút bỏ lõi gỗ.[1] |
| Tính, vị | Vị ngọt (cam), cay (tân), tính hơi ấm (vi ôn).[1] |
| Quy kinh | Thận.[1] |
| Chỉ tiêu chất lượng | Chất chiết được trong dược liệu không ít hơn 50,0%, tính theo dược liệu khô kiệt.[1] |
2. Nhận biết và chế biến
Mô tả dược liệu
Rễ hình trụ tròn hay hơi dẹt, cong queo, dài từ 3 cm, đường kính từ 0,3 cm; mặt ngoài nâu xám hoặc nâu nhạt, nhiều vân dọc ngang và chỗ nứt ngang sâu tới lõi gỗ. Mặt cắt phần thịt dày màu tím xám hoặc hồng nhạt, giữa là lõi gỗ nhỏ vàng nâu. Vị hơi ngọt, hơi chát.[1]
Đây là kiến thức nhận biết ở mức tham khảo. Việc xác định dược liệu thật – giả cần kiểm nghiệm theo Dược điển, không dựa vào cảm quan khi mua.
Chế biến và bào chế
Đào rễ quanh năm, rửa sạch, bỏ rễ con, phơi đến khi không dính tay, đập nhẹ cho bẹp rồi phơi hoặc sấy khô.[1]
Dược điển ghi các dạng: ba kích nhục (đồ hoặc luộc, rút lõi gỗ khi còn nóng, cắt đoạn), diêm ba kích nhục (trộn nước muối, đồ kỹ, rút lõi; 100 kg dùng 2 kg muối) và chích ba kích (đun với nước sắc cam thảo; 100 kg dùng 6 kg cam thảo).[1]
Ghi chép trong sách của GS. Đỗ Tất Lợi
Sách ghi ba kích mọc hoang ở ven rừng, đồi, bãi hoang, nhiều nhất ở Quảng Ninh, Hà Tây cũ, Phú Thọ, Bắc Ninh, Bắc Giang, nhưng không đủ nhu cầu nên cần nghiên cứu trồng; rễ đào quanh năm, tốt nhất vào thu đông, gần khô thì đập dẹt rồi phơi tiếp.[2]
3. Tính vị, quy kinh và công năng
Tính vị và quy kinh
Dược điển ghi ba kích vị ngọt, cay, tính hơi ấm, vào kinh Thận.[1]
Công năng và chủ trị theo Dược điển Việt Nam V
| Nội dung | Theo Dược điển Việt Nam V |
|---|---|
| Công năng | Bổ thận dương, mạnh gân xương.[1] |
| Chủ trị | Liệt dương, di tinh; tử cung lạnh, phụ nữ khó mang thai; kinh nguyệt không đều, bụng dưới đau lạnh; phong thấp tê đau; gân xương mềm yếu.[1] |
Đây là ngôn ngữ công năng của Y học cổ truyền, không phải tỷ lệ khỏi bệnh đo được trong thử nghiệm. Các triệu chứng nêu trên cần được thầy thuốc khám, xác định nguyên nhân trước khi dùng bất kỳ vị thuốc nào.
4. Liều dùng ghi trong Dược điển Việt Nam V
Dược điển ghi liều 3–9 g mỗi ngày, dạng thuốc sắc, thường phối hợp với một số vị thuốc khác.[1]
Con số này là liều tham khảo dành cho người kê đơn. Liều thực tế, thời gian dùng và cách phối hợp do thầy thuốc quyết định theo từng người; bài viết không hướng dẫn tự sắc hay tự pha.
5. Kiêng kỵ, tương tác và an toàn
Kiêng kỵ theo Y học cổ truyền
Dược điển ghi người âm hư hỏa vượng, táo bón không nên dùng.[1]
Khi nào cần chăm sóc y tế?
| Mức chăm sóc | Dấu hiệu | Hành động |
|---|---|---|
| Cấp cứu ngay | Khó thở, sưng môi lưỡi, nổi mẩn toàn thân; chảy máu không cầm; đau ngực, ngất. | Gọi cấp cứu 115, mang theo thuốc đang dùng. |
| Đi khám sớm | Triệu chứng bệnh không đỡ hoặc nặng lên; nôn, tiêu chảy kéo dài; vàng da, nước tiểu sẫm màu. | Ngừng thuốc và đi khám. |
| Hỏi thầy thuốc trước | Mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi; đang điều trị bệnh mạn tính hoặc dùng thuốc tây. | Không tự dùng khi chưa được tư vấn. |
Câu hỏi thường gặp
Rượu ba kích bán ngoài chợ có an toàn?
Rượu ngâm là đồ uống có cồn, không phải vị thuốc đã kiểm nghiệm; người có bệnh gan, tăng huyết áp, đang dùng thuốc không nên tự uống. Dược điển chỉ ghi ba kích dạng thuốc sắc.[1]
Vì sao phải rút lõi ba kích?
Các cách bào chế trong Dược điển đều đồ hoặc luộc rồi rút bỏ lõi gỗ, chỉ dùng phần thịt rễ.[1]
Bảo quản
Để nơi khô, tránh mốc mọt.[1]
Kết luận
Ba kích – Radix Morindae officinalis là vị thuốc vị ngọt, cay, tính hơi ấm, quy kinh Thận, được Dược điển ghi công năng bổ thận dương, mạnh gân xương.[1] Người âm hư hỏa vượng, táo bón không nên dùng.[1]
Tài liệu tham khảo
- Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam V, tập 2. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2017 (ban hành theo Quyết định 5358/QĐ-BYT ngày 28/11/2017, hiệu lực từ 01/7/2018) – chuyên luận Ba kích (Rễ), Radix Morindae officinalis, tr. 1064–1065
- Đỗ Tất Lợi. Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam (xuất bản lần thứ XII). Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2004 – mục “Cây ba kích”, tr. 303–304
