Dược Liệu

Kha tử

Fructus Terminaliae chebulae

Kha tử (Fructus Terminaliae chebulae): nguồn gốc, tính vị, công năng và lưu ý an toàn

Cập nhật lần cuốiKhoảng 5 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtkhoảng 1 phút

Kha tử là quả chín phơi hay sấy khô của cây Chiêu liêu thuộc họ Bàng; Dược điển Việt Nam V ghi vị đắng, chua, chát, tính bình, quy vào hai kinh Phế, Đại trường.[1]

Kha tử – Dược liệu
Kha tử

Bài viết giúp nhận biết đúng vị thuốc, hiểu cách Y học cổ truyền mô tả công năng và biết giới hạn về an toàn. Không dùng bài tra cứu này để tự bốc thuốc, tự kê liều hay thay đổi thuốc đang điều trị.

Nguồn tra cứu: Tính vị, quy kinh, công năng, chủ trị, liều dùng và kiêng kỵ trong bài lấy theo Dược điển Việt Nam V (Bộ Y tế, 2017), chuyên luận “Kha tử (Quả), Fructus Terminaliae chebulae”, tập 2, tr. 1212–1213. Trong bài, chữ “Dược điển” đều chỉ Dược điển Việt Nam V.[1]

1. Định danh

Thông tin tra cứu nhanh

Nội dung tra cứu Điểm cần nhớ
Tên tiếng Việt Kha tử (quả chiêu liêu).[1]
Tên dược liệu Fructus Terminaliae chebulae.[1]
Loài cho dược liệu Chiêu liêu (Terminalia chebula Retz.).[1]
Họ Bàng (Combretaceae).[1]
Bộ phận dùng Quả chín phơi hay sấy khô.[1]
Tính, vị Vị đắng (khổ), chua (toan), chát (sáp), tính bình.[1]
Quy kinh Phế, Đại trường.[1]
Chỉ tiêu chất lượng Dược liệu được kiểm nghiệm theo các chỉ tiêu trong chuyên luận (định tính, độ ẩm, tro, tạp chất…).[1]

2. Nhận biết và chế biến

Mô tả dược liệu

Quả hình quả trám hoặc trứng thuôn, dài 2–4 cm, đường kính 2–2,5 cm; mặt ngoài nâu hơi vàng hoặc nâu thẫm, hơi bóng, có 5–6 cạnh dọc và nếp nhăn; vị chua chát, sau hơi ngọt.[1]

Đây là kiến thức nhận biết ở mức tham khảo. Việc xác định dược liệu thật – giả cần kiểm nghiệm theo Dược điển, không dựa vào cảm quan khi mua.

Chế biến và bào chế

Thu hái quả chín vào mùa thu, đông, loại tạp chất, phơi khô.[1] Khi dùng đập nát; hoặc ngâm, ủ mềm, bỏ hạch, phơi lấy thịt quả.[1]

3. Tính vị, quy kinh và công năng

Tính vị và quy kinh

Dược điển ghi kha tử vị đắng, chua, chát, tính bình, vào hai kinh Phế, Đại trường.[1]

Quy kinh:Kinh PhếKinh Đại trườngBấm tên kinh để xem đường đi và các huyệt của kinh đó trên mô hình Kinh Lạc 3D.

Công năng và chủ trị theo Dược điển Việt Nam V

Nội dung Theo Dược điển Việt Nam V
Công năng Sáp trường chỉ tả, liễm phế, giáng hỏa, lợi hầu họng.[1]
Chủ trị Tả lỵ lâu ngày, đại tiện ra máu, lòi dom; hen suyễn khó thở, ho lâu ngày không khỏi; đau bụng.[1]

Đây là ngôn ngữ công năng của Y học cổ truyền, không phải tỷ lệ khỏi bệnh đo được trong thử nghiệm. Các triệu chứng nêu trên cần được thầy thuốc khám, xác định nguyên nhân trước khi dùng bất kỳ vị thuốc nào.

4. Liều dùng ghi trong Dược điển Việt Nam V

Dược điển ghi liều 3–6 g mỗi ngày, dạng thuốc sắc hay thuốc viên.[1]

Con số này là liều tham khảo dành cho người kê đơn. Liều thực tế, thời gian dùng và cách phối hợp do thầy thuốc quyết định theo từng người; bài viết không hướng dẫn tự sắc hay tự pha.

5. Kiêng kỵ, tương tác và an toàn

Kiêng kỵ theo Y học cổ truyền

Chuyên luận Kha tử trong Dược điển không có mục kiêng kỵ riêng; việc dùng vẫn cần thầy thuốc chỉ định.[1]

Tiêu chảy, đầy bụng: khi nào cần khám

Tiêu chảy kèm sốt cao, phân có máu, mất nước (khát, tiểu ít, lơ mơ), hoặc kéo dài trên 2 tuần; đầy bụng, sụt cân, đi ngoài phân đen cần đến cơ sở y tế. Trẻ nhỏ, người già tiêu chảy cần bù nước bằng dung dịch oresol theo hướng dẫn.

Đi ngoài ra máu, lòi dom cần khám hậu môn – trực tràng, nội soi khi cần để loại trừ ung thư; khàn tiếng kéo dài cần soi thanh quản.

Khi nào cần chăm sóc y tế?

Mức chăm sóc Dấu hiệu Hành động
Cấp cứu ngay Khó thở, sưng môi lưỡi, nổi mẩn toàn thân; chảy máu không cầm; đau ngực, ngất. Gọi cấp cứu 115, mang theo thuốc đang dùng.
Đi khám sớm Triệu chứng bệnh không đỡ hoặc nặng lên; nôn, tiêu chảy kéo dài; vàng da, nước tiểu sẫm màu. Ngừng thuốc và đi khám.
Hỏi thầy thuốc trước Mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi; đang điều trị bệnh mạn tính hoặc dùng thuốc tây. Không tự dùng khi chưa được tư vấn.

Câu hỏi thường gặp

Ngậm kha tử có chữa khàn tiếng?

Dược điển ghi công năng lợi hầu họng;[1] khàn tiếng trên 3 tuần cần khám tai mũi họng.

Tiêu chảy cấp có dùng kha tử được không?

Kha tử là vị thu liễm, thường dùng cho tả lỵ lâu ngày;[1] tiêu chảy cấp do nhiễm khuẩn cần bù nước và khám, không chỉ dùng thuốc cầm tiêu chảy.

Bảo quản

Để nơi khô, tránh mốc mọt.[1]

Kết luận

Kha tử – Fructus Terminaliae chebulae là quả chiêu liêu, vị đắng, chua, chát, tính bình, quy kinh Phế, Đại trường, được Dược điển ghi công năng sáp trường chỉ tả, liễm phế, giáng hỏa, lợi hầu họng.[1]

Tài liệu tham khảo

  1. Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam V, tập 2. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2017 (ban hành theo Quyết định 5358/QĐ-BYT ngày 28/11/2017, hiệu lực từ 01/7/2018) – chuyên luận Kha tử (Quả), Fructus Terminaliae chebulae, tr. 1212–1213

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ